iibf

Pozitif dışsal ekonomiler, ekonomik karar vericilerin eylemlerinin diğer birimlere fayda sağlaması ve bu faydayı elde edenlerin eylemi gerçekleştirene ödemede bulunmaması durumunda ortaya çıkar.

Gerek üretim gerekse tüketimde pozitif dışsal ekonomiler söz konusu olduğu durumlarda ekonomide oluşan sosyal fayda fonksiyonu piyasada oluşan özel fayda fonksiyonundan yüksektir. Bu durumda mal/hizmet için oluşan piyasa fiyatı üreticiler için sosyal optimum düzeyindeki fiyatın altında oluşurken tüketiciler için bu fiyatın üstünde olacaktır (Çolakoğlu,1989:20-21).

Pozitif dışsallıklara verilebilecek klasik örnek şöyledir. Arı yetiştiricisi ve elma bahçesi sahibinin komşu olduğunu düşünelim. Arı yetiştiricisi , arılarının polen taşıması sonucu komşu elma bahçesinin sahibine bir dışsallık aktarmış olur. Arı sayısı ne kadar çok olursa, elma bahçesinde de o kadar fazla elma yetişir. Aynı şekilde elma bahçesi de arıcı üzerinde olumlu dışsallık aktarmaktadır. Elma bahçesinde ne kadar çok arı olursa , arıcı da arılardan o kadar çok bal alacaktır (Stiglitz, 1994:262). Elma bahçesi sahibi komşusu olan bal üreticisinden sağladığı faydanın bedelini ödememektedir ve elma üreticisinin elde ettiği bu fayda piyasada işleme konu olmamaktadır.

Diğer bir örneğimiz ise, gübre imalatçısı hayvan atıklarını toplamakta ve girdi olarak kullanmaktadır. Bu durumda çevresel kirliliğe neden olabilecek bu atıkları toplamakla pozitif bir dışsallık yaratmaktadır. Konuyu şekil yardımıyla incelersek, Şekil-4 pozitif dışsallığın var olduğu durumu göstermektedir.

Şekil-4: Pozitif Dışsallıklar

Şekilde X ekseni gübre imalatçısının kullandığı atık miktarını gösterirken

Q* = optimal üretim

Pc = optimal tüketici fiyatı

Pp = (Pc + optimal sübvansiyon) = optimal üretici fiyatı

Q = rekabetçi üretim düzeyi

P = rekabetçi fiyat

MEB = P p - Pc = optimal sübvansiyon

Şekilde optimal sosyal çözüm marjinal sosyal faydanın = marjinal maliyet olduğu A noktasında ortaya çıkmaktadır. Buna karşın piyasa koşullarında oluşan denge marjinal özel faydanın= marjinal maliyet olduğu ( MPB = MC) B noktasında oluşmaktadır. B noktasında gübre kullanımı optimum sosyal düzeye göre daha düşüktür. ( Q < Q*), bunun anlamı piyasa koşullarında X’in kullanımının etkin olmadığıdır. Bu durumda Pigou önermelerine uygun olarak pozitif dışsallığın varlığı durumunda uygulanacak bir sübvansiyon sonucu sosyal optimum düzeye ulaşılmaya çalışılır.

Sübvansiyon uygulanmasının refah etkileri ise şu şekilde gerçekleşecektir;

tüketicinin kazancı = Pc P BC alanı, üreticinin Kazancı = AB P Pp alanı, gübre üreticisinin hayvan atıklarını toplayarak girdi olarak kullanılması durumunda oluşan çevresel kazanç = MBCA alanı kadar olurken, sübvansiyon maliyeti = PcCA Pp alanı ile gösterilebilir. Net sosyal kazanç = BAM düzeyinde olacaktır.(Zimmerman, 1999, 1-2)