ÜRETİM DIŞSALLIKLARININ TÜRLERİ
Üretim dışsallıklarını kendi içerisinde 4 ana grup içersinde inceleyebiliriz. Bunlar;
1. pozitif üretim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleri,
2. negatif üretim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleri,
3. pozitif tüketim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleri,
4. negatif tüketim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleridir.

1. Pozitif üretim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleri:

Bir üreticinin üretiminin diğer üreticinin üretim fonksiyonuna bağımsız değişken olarak girmesi ve olumlu etki yaratması durumunda ortaya çıkan dışsallık türüdür.

Herhangi bir üretim süreci içerisinde üretime etkide bulunan dışsal faktörlerden herhangi birisinin, bu üretim sürecine yaptığı olumlu yöndeki katkıdır. Bu tür dışsallığın klasik örneğini F.Bator (1958)'de vermektedir. Bu örneğe göre bir elma bahçesindeki ağaçlardan faydalanarak bal üretimi yapan arılar aynı zamanda çiçek tozlarını da taşımak suretiyle elma bahçesindeki üretimi artırıcı olumlu bir katkıda bulunmaktadır.

Bu konuda verilebilecek bir başka örnek, bakır kablolar yerine yoğun olarak kullanılmaya başlanılan fiber optik kabloların üretim üzerinde yarattığı pozitif etkilerdir. Fiber optik kablolar bakır kablolara göre çok daha hızlı ve kolay iletişim sağlamaktadır. Parmak kalınlığında fiber optik kabloya 20-30 milyon telefon konuşması veya digital veri yüklenebilmektedir. Bu ise uzak mesafeler arasındaki ses ve görüntü iletişimini kolaylaştırmaktadır (Erkan,1994:87). Fiber optik kablo teknolojisindeki gelişmeler sonucunda telefon, televizyon ve bilgisayar teknolojisi alanlarında kaydedilen gelişmeler olumlu üretim faaliyeti dışsallığı olarak ele alınabilir.

2. Negatif üretim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleri:

Bir üreticinin üretiminin diğer üreticinin üretim fonksiyonuna bağımsız değişken olarak girmesi ve olumsuz etki yaratması durumunda ortaya çıkan dışsallık türüdür. En fazla karşılaşılan dışsallık türüdür. Negatif dışsallık kapsamında yer alan pek çok olay aslında ekonomik bir üretim faaliyetinin sonucunda ortaya çıkmaktadır. " dışsallıkların çoğu kez faydalı bir faaliyet olan üretim sürecinde ortaya çıkan ancak arzu edilmeyen yan ürünler" olarak da değerlendirilebilir (Dura,1991:74). Ekonomi tarihinde de çevre sorunlarının insanın üretim ve tüketim gücündeki artışla paralellik gösterdiğini görmekteyiz. Buna örnek olarak çimento fabrikasının faaliyetlerinden ve fosil yakıtlardan kaynaklanan ve partikül büyüklüğüne göre ayrılarak rüzgarla birlikte taşınan tozların, çevrede bulunan tarımsal alanların bozulmasına, tahrip olmasına, üretimde ve verimlilikte azalmalara yol açması gösterebilir. Bu örnek üzerine düşünüldüğünde bu araziden elde edilen tarımsal ürünlerin tüketilmesi durumunda, insan sağlığı üzerinde yaratacağı olumsuz etkiler de ayrı bir dışsallık kaynağı olarak karşımıza çıkmaktadır (Dura,1991,74 ; Schaefer,1991:126). Bu ise negatif tüketim dışsallığı yaratan üretim faaliyeti olarak nitelenebilir.

Diğer bir güncel örnek ise, bilgisayar sektöründeki gelişimlerin müzik sektöründe yarattığı olumsuzluklarla ilgilidir. Bilgisayarda CD kalitesinde ses ve müzik dosyalarının dinlenmesini sağlayan MPEG/MP3 programları aynı zamanda değişik ses formatlarını birbirine çevirebilen programlarla birleşince ilginç bir sonuç ortaya çıkardı. İnternete bağlanabilen bir kullanıcı MP3 formatında dilediğince müzik parçasını temin edebilmekte ve bunun karşılığında bir ücret ödememektedir. İnternet kullanıcıları, müzik piyasasında 10-12 besteden oluşan CD satın almak yerine hiçbir ücret ödemeden bir CD'ye 200'den fazla besteyi kaydederek dinleme şansına sahiptir. Bu gelişmeler dünya'da ve Türkiye'de tartışma yaratmaktadır. Müzik sektöründeki fikir ve sanat eserleri sahipleri zarara uğramaktadır.

İngiliz müzik grubu The Suede yasal mücadele ise pek çok web sitesinin kapatılmasını sağlarken Country müzik sanatçısı Johnny Cash Amerikan Senatosuna şarkılarının MP3 ile yayımı konusunda şikayette bulunmuştu (Gazete Pazar, 4 Ekim 1998, 8).

Günümüzde müzik sektöründeki üreticiler açısından, üretim faaliyeti sonucu olarak negatif dışsallık olarak kabul edilebilecek bu durum önümüzdeki yıllarda değişim gösterebilir. Müzik Şirketlerin MP3/MPEG'le mücadeleyi yasal olarak sürdürebilmesi çok zor ve maliyetli bir konudur ve sonuçta başarısız olma riski de azımsanamayacak ölçüdedir. Ancak dağıtım aracı olarak kullanılabilecek internet sektördeki diğer dağıtım kanallarından çok daha ucuz ve etkili bir araçtır. Önümüzdeki yıllarda Müzik şirketlerinin mevcut dağıtım sistemlerini gözden geçirerek parçaları mağazalara ISDN hatları ve kablo aracılığıyla göndermeleri ve dağıtımını yapmaları büyük olasılıktır. Böyle bir durumda ise üretimin ortaya çıkardığı pozitif dışsallıklardan bahsetmek olasıdır.

3. Pozitif tüketim dışsallığı yaratan üretim faaliyetleri:

Bir üreticinin üretiminin bir tüketicinin tüketim fonksiyonuna bağımsız değişken olarak girmesi ve olumlu etki yaratması durumunda ortaya çıkan dışsallık türüdür.

Üretici firmaların yeni teknoloji kullanarak üretim faaliyetleri yapmaları sonucunda ürün fiyatlarının düşmesi ile üreticilerin dış fayda sağlaması bu tür dışsallıklara örnek olarak verilebilir.1980'lerin başında, çok pahalı olan kişisel bilgisayarlarda yaşanan teknolojik gelişimler sonucunda, günümüzde fiyatlarının düşmesi ile tüketicilerin sağladığı fayda buna örnek olarak verilebilir. Bilgisayar teknolojisindeki hızlı gelişme, dev bilgisayarların küçülmesine ve ucuzlamasına yol açarken; sınırlı kullanışından, yaygın kullanıma, yani kişisel kullanıma kadar uzanan olanaklar doğurmuştur. Kişiler, yaptıkları işe kendi kişiliklerini ve yeteneklerini katma olanağı da bulabilmektedirler. Kişisel bilgisayar teknolojisi sayesinde ucuzlayan ve kişisel mekanlara taşınabilen bilgisayarlar, klasik programlama dillerine bağımlılığı ortadan kaldıran hesap tabloları (Spreadsheet) ve diğer paket programları sayesinde bilgisayar konusunda kullanıcılara etkili kullanım olanakları sağlamıştır. Uydu teknolojisindeki gelişmeler ve iletişim araçlarındaki teknolojik yenilikler sonucu cep telefonlarında da benzer gelişim gözlenmiştir (Erkan,1994:74; Bilal, 1996:15).

Ancak bu nokta da göz ardı edilmemesi gereken bir konu da bu tür teknolojilerin kullanılması sonucu fiyat düşmelerinin yarattığı pozitif dışsallıkların yanı sıra bu teknolojilerin yaratabileceği negatif dışsallıklarında olabileceği gerçeğidir. "Bir ekonomide kaynakların etkin kullanımı en uygun üretim teknolojilerinin kullanılması ile yakından ilintilidir. Çevre maliyetlerini de hesaba katan bir fayda maliyet analizi, var olan üretim teknolojilerinin en uygun üretim teknolojisi olmadığı sonucunu da verebilir" (Dura, 1991:82).

4. Negatif tüketim dışsallığı yaratan üretim faaliyeti:

Bir üreticinin üretiminin bir tüketicinin tüketim fonksiyonuna bağımsız değişken olarak girmesi ve olumsuz etki yaratması durumunda ortaya çıkan dışsallık türüdür. Üretime konu olan pek çok üründe gerekli standartlara uyulmaması durumunda, standartların tam olarak belirlenemediği hallerde ise kalitesiz üretimin söz konusu olduğu pek çok ürünün tüketimi, bu tür dışsallıkları yaratabilir. Bu nedenle oldukça yaygın olan bir dışsallık türüdür.

Yeraltı sularındaki nitrat oranının yüksek olması özellikle tarımsal üretim yapılan buğday, arpa vb alanlarda önem arz eder. Böylesi alanlardan elde edilen yemlerin kullanılması sonucu et ve türevi olan ürünlerde yüksek miktardaki nitrat ve nitrojen dioksit insan sağlığını ciddi olarak tehdit etmekte ve kanserojen maddeler içermektedir (Scheafer,1991:125).

Buna benzer bir örnek de tarım sektöründe kullanılan ilaçların yarattığı etki ile ilgilidir. Türkiye'de tarım ilaçlarının %47'si pamuk, %20'si meyve pazarında satılmaktadır. Yabani otlarla mücadele kullanılan tarım ilaçlarının %37'si ise hububatta kullanılmaktadır. Tübitak Marmara Araştırma Merkezi'nin düzenlediği Uluslarası "Ekotoksoloji ve Çevresel Güvenlik" konferansında Prof. Dr. Nafiz Delen, Dr.Necip Tosun ve Dr.Rıza Alpöz ülkemizde yabani ot mücadalesinde kullanılan bir ilaç olan 2.4 -D(Diklorofenoksi asetik asitin)'nin anne sütünden geçerek diş sert dokularının oluşumunu olumsuz yönde etkilediğini deneysel çalışmalarla kanıtlamışlardır. Bu ilacın mikro ve makro organizmalar üzerinde mutasyon ve kanser yapıcı etkileri olduğuna dair kanıtlar da bulunmaktadır (Hürriyet, 31 Ekim,1998, 6) Bunu destekleyen başka bir örnek ise Aldrin, Dieldrin, Chlordane adlı tarımsal ilaçların buğday ve hububatta gereğinden fazla kullanımı sonucu gıda kirliliği yaşandığı ve 1983 yılında bir Alman Üniversitesinin Adana'da yaptığı çalışmada alınan anne sütü örneklerinde ortalama değeri aşan tarım ilacı kalıntısı bulunmasıdır (Sabah, 31 ekim 1998,14).