iibf

Piyasa başarısızlıklarına neden olan ve kamusal üretimi gerekli kılan nedenlerden biri de doğal tekellerdir. Bu tür piyasalarda rekabetçi özelliklerin görülmemesinin nedeni, “ölçeğe göre artan randımanların başka bir ifadeyle üretim arttıkça üretimin ortalama maliyetinin düşmesidir. Bu durumda iktisadi etkenlik sınırlı sayıda firma olmasını gerektirir. Artan randımanların önemli olduğu ve bölgede yalnızca bir firmanın faaliyet göstermesi gerektiği sanayilere doğal tekeller adı verilir”(Stiglitz, 1994:227).

Klasik görüş doğal tekel kavramını ölçek ekonomisinin varlığı ile açıklanmaktadır. OECD’nin yaptığı tanımlamada doğal tekeller “belirli endüstrilerin teknolojileri ve hizmetler öylesine niteliklere sahiptirler ki, hizmetlerin tüketiciye en az maliyet veya en fazla net fayda ile ulaşması ancak bir firma veya belirli sayıda seçilmiş araçlarla sağlanabilir...Üretimin bir firma tarafından en düşük maliyetle sağlandığı bu gibi durumlarda doğal tekeller ortaya çıkar.”şeklindedir (OECD (1992, 12).

Doğal tekeller de genellikle ilk yatırım tutarının yüksek olması nedeniyle sabit maliyetleri de yüksektir. Elektrik, doğal gaz ve su şebekeleri, demiryolu ve son yıllara kadar telekomünikasyon doğal tekel olarak bilinen ilk yatırım ve sabit maliyetleri yüksek endüstrilerdir. Bunların dışında havalimanı, liman, köprü gibi ülkeye giriş çıkışı kontrol eden noktalarda doğal tekeller oluşabilir.

Son yıllarda endüstriyel organizasyon teorisi doğal tekel sorununu daha kapsamlı bir şekilde analiz etmiş ve maliyetlerin toplamı (subadditivity of costs) olarak ifade edilen yeni bir kavram geliştirmiştir. Doğal tekel konusundaki çağdaş görüş, “ölçek ya da kapsam ekonomisi yerine, bir firmanın üretim maliyetlerinin birden fazla firmanın maliyetleri toplamından daha az olmasının doğal tekelin oluşması için daha uygun bir açıklama olduğu” şeklindedir. Bu görüşün temel argümanı şu şekildedir.“Öyle durumlar olabilir ki bir tekel mümkün olan bütün üretim aralığı boyunca ölçek ekonomisine sahip olmayabilir, ancak bu durumda dahi firma iki ya da daha fazla firmadan daha düşük bir maliyetle hizmet verebilir.” “Subadditivity of Costs” kavramını geliştiren Baumol, Panzer ve Willig doğal tekeli “Eğer bir firmanın maliyet fonksiyonu bütün üretim aralığı boyunca birden fazla firmanın maliyetleri toplamından daha az ise o endüstri doğal tekeldir” şeklinde tanımlamaktadır.( Baumol, Panzar, Willig, 1982:17 Aktaran Çakal,1996:17-18).