iibf

Bazı mal ve hizmetlerde dışlanabilirlik ve tüketimde rekabetin olup olmadığına bakılmaksızın toplumsal bir karar süreci sonucu kamusal mal gibi değerlendirilmektedir (Çakar,1996:14). Bir başka deyişle toplumun hakim olan değer yargılarının etkisiyle tüketimi arzulanır ve iyi olarak kabul edilen mallardır (Doğan,1993:13). Bu tür mallara malı tüketen kişiye sağladığı doğrudan faydanın yanı sıra topluma sağladığı pozitif dışsallık nedeniyle erdemli mallar, değerli mallar (Merit Good) adı verilmektedir.

Bu tür mallar Tablo-1'deki A ile gösterilen özel malların özel bir bölümüdür. Piyasa mekanizması tarafından üretilebilmekte, dağıtımı yapılmaktadır. Yani bölünebilen, fiyatlandırılabilen mallardır. Tüketim açısından ise "dışarıda tutulma" ve "rakip olma" özellikleri mevcuttur. Erdemli malların tüketimi kişinin tüketme isteği veya ödeme gücü dikkate alınmadan teşvik edilmekte ve ilköğretim hizmetinde olduğu gibi zorunlu kılınmaktadır. Örneğin aşılama erdemli bir mal olarak, sadece bireyi değil hastalığın yayılarak tüm toplumu etkilemesini de önler ve sağlıklı bir toplum oluşturmanın ön şartlarından biridir. Bunun yanı sıra belli bir pazar büyüklüğüne sahip olmamaları nedeniyle piyasa koşullarında üretimleri rasyonel olmayan, fakat az sayıda tüketici açısından önem taşıyan bazı mal ve hizmetler devlet tarafından üretilir veya sübvanse edilir. Buna örnek olarak, sakatları topluma kazandırmak amacıyla yapılan eğitim, teknik, yardımlar, kimsesiz çocuklar için yuvalar açma hizmetleri verilebilir (Akalın,1986:74), (Demir,1997,128).

Erdemli malların varlık nedenlerini R. Musgrave iki nedenle açıklamaktadır. Bunlardan birincisi, bireyin rasyonel kararı alabilmesi için bu seçimle ilgili alternatiflere ve gerekli bilgilere gereksinimi vardır. Geçici olarak konulan zorunlu tercihler, uzun dönem içerisinde bireyin sağduyulu özgür seçimiyle bağdaşabilir. İkinci olarak bireylerin faydaları arasında karşılıklı etkileşim, bağımlılık vardır. A'nın fayda fonksiyonunda [Ua,=Ua(Xa,Ya,Yb)] görüldüğü gibi A bireyi Y malını kullanması durumunda ve B bireyinin bu malı kullanması durumunda da fayda sağlamaktadır .Bazı temel malların geniş bir ölçekte kullanılmasının ardındaki tavır, yiyecek, barınma,sağlık ve benzeri malların tüketiminde sosyal minimumu gerçekleştirme arzusudur (Musgrave, R, 1969:143-144).

Bazı piyasa yanlısı ekonomistler ise aşağıdaki nedenlerden bir ya da birkaçı nedeniyle erdemli malların varlığını kabul etmemektedir (Parasız, 1994:365).
1. İlke olarak, bireyler neyin kendi yararlarına olduğu konusunda daha iyi karar verirler,
2. Toplumun bireye göre daha iyi bilgilenmesi nedeniyle faydanın farklı farklı değerlendirilmesi söz konusudur. Bireyler kendi faydalarıyla ilgili bilgi eksikliği içindedir. Böylece erdemli mallar bu özel mal kategorisi içinde düşünülmektedir. Bunlar yalnızca halkın kötü bilgilendirildiği mallara örnektir.
3. Toplum, bireylerin bazı malları tüketmesini, bu malların erdemli olmasından dolayı değil sağladığı dışsal faydasından dolayı ister.