KOLLEKTİF KARAR KAVRAMI

 Kamu tercihi literatürü, Neo-klasik iktisadın metodolojisini politik ve kurumsal karar almaya uygulamaya çalışır. Diğer bir deyişle, iktisat biliminin teorik karar alma yapısını kamusal karar alma analizleri bakımından inceler. Metodolojik yaklaşım, bireyin rasyonel ve fayda maksimizasyonu peşinde koştuğudur. Bu metodolojik bireyselciliği ifade eder (Bain, 1999, 1).

James M. Buchanan ve Gordon Tullock, “Oybirliğinin hesabı” adlı çalışmalarında temel problemi; sosyal tercihin, bireysel tercihlerden nasıl türetileceği olarak ifade etmişlerdir (Buchanan ve Tullock, 1967, 3). Kollektif karar alma mekanizması, esas olarak bireysel tercihlerin kollektif tercihlere dönüşüm sürecini inceler. Literatürde bu kavram “Kamusal tercih, sosyal tercih, toplumsal tercih, piyasa-dışı karar alma,” şeklinde de anılmaktadır (Public choice, social choice, non-market decision making).

Kollektif karar alma, piyasa dışı karar almanın ekonomik analizi veya basit olarak iktisat biliminin politika bilimine uygulanması olarak kabul edilebilir. Bu süreçteki temel  davranışsal postüla, bireyin iktisat biliminin öngördüğü gibi egoist, rasyonel, fayda maksimizasyonu peşinde koştuğudur (Mueller, 1976 ; Felkins,1998).

Toplumsal sistemlerde bireyler, toplumsal seçim sıralamalarıyla karşı karşıyadır. Kollektif karar sürecinde rol oynayan bireyler amaçlı (purposive) davranır. Birey, aklındaki bazı hedefleri başarmaya çalışan amaçlı bir ekonomik ajandır (Coleman, 1966, 615). Amaçlı hareket teorisi (Purposive action theory) açısından bakıldığında  bireyin  faydasını maksimize etmek amacıyla faaliyette bulunacağı anlaşılır. Ancak, bireysel hareketi açıklayan bu teori, kollektif hareketin geçerli olduğu gruplarda  geçerliliğini kaybeder. Grup adına alınacak kararın saf kamusal mal niteliği taşıması  ve grup faydası kavramının saf belirgin olmayışı, amaçlı hareket teorisinin kollektif karar sürecini açıklamasını engeller.

            Günümüz demokrasilerinde kollektif  tercihlerin oluşmasında iki metod vardır: Oylama ve piyasa mekanizması. Oylama, politik kararlar için yapılırken, piyasa mekanizması ekonomik kararlarda uygulanır. Karma ekonomik sistemlerin olduğu demokrasilerde toplumsal tercihlerin yapılmasında yukarıdaki her iki yol da yaygındır. Ancak, daha çok oylama yöntemi gözlemlenmektedir. Bazı ülkelerde ise toplumsal tercihler, bir bireyin ya da küçük bir grubun ya da toplumda genel kabul görmüş geleneklerin etkisiyle oluşturulmaktadır (Arrow, 1966, 1-3).   Oylama yöntemi ve piyasa mekanizmasında kollektif tercihlerin oluşumunda bireylerin tercihlerinin toplanması ve kollektif karara yansıtılması söz konusudur. Ancak totaliter rejimlerle yönetilen ya da feodal toplumlarda bireylerin bireysel tercihleri kollektif tercihe yansımayabilmektedir. Bu çalışmadaki temel sorun, bireysel tercihlerden, kollektif tercihlere geçişi sağlayacak mekanizmaların ne ölçüde mümkün olduğudur.