TÜKETİMDE ETKİNLİK

Bir ekonomide malların yeniden dağılımı sonucu en az bir kişinin faydasını azaltmadan toplumdaki hiçbir kimsenin faydasını artırmak mümkün olamıyorsa bu durumda tüketimde etkinliğin sağlandığını söylemek mümkündür (Özakman,1995:33). Başka bir deyişle; Paretocu optimallik ölçütlerine göre,belirli bir üretimin bireyler arasındaki paylaşımının optimum olabilmesi için paylaşımda yapılacak bir değişiklik sonucu bir bireyin faydasını artırmanın, en az bir bireyin  faydasını azaltmadan olanaklı olmaması gerekir (Sönmez, 1987, 63). İki tüketicinin paylaşımı sonucu marjinal sosyal faydayı maksimum kılacak bu durum özel mallarda Pareto etkinliği ile açıklanmaktadır.

Şekil-1: Tüketimde Etkinlik

Tüketimdeki etkinliği Şekil-1 yardımı ile açıklamaya çalışalım. Şekilde X ve Y gibi iki mal ve A ve B gibi iki tüketicinin olduğunu varsayıyoruz.

Şekilde ;

X ve Y=mallar,

A ve B= tüketiciler,

A₁..A₂..A_i = A’nın eş fayda eğrileri,

B₁..B₂..B_i = B’nin eş fayda eğrileri,

E₁..E_i =  optimum fayda bileşenleri,

0_A-0_B= sözleşme eğrileri’ni göstermektedir.

0_A  orijininden 0_B orijinine yaklaştıkça A bireyinin faydası, 0_B orijininden 0_A orijinine yaklaştıkça ise B bireyinin faydası artmakta diğer bireyin faydası azalmaktadır. Başlangıçta A ve B bireyleri K noktasında dengede bulunur. Tablodan izlenebileceği gibi

A tüketicisi  0_Aa  kadar Y malı, 0_Ab kadar X malı tüketir. Faydası ise A₂ kadardır. B tüketicisi ise 0_Ba kadar Y malı, 0_Bb kadar X malı tüketirken B₂ kadar fayda sağlar. B₂ farksızlık eğrisi üzerinde kalarak K dengesinden E₃ dengesine gelindiğinde aynı farksızlık eğrisi üzerinde kalması nedeniyle B'nin faydası değişmeyecektir. Buna karşılık A bireyi için durum daha farklıdır. Daha önce E₃ dengesine gelmekle  A bireyi A₂ farksızlık eğrisini terk ederek A₃ farksızlık eğrisine geçmiştir. Bu nedenle de faydasında artma meydana gelmiştir. Bunun anlamı ise B bireyinin faydasını azaltmadan A bireyinin faydasını artırmak mümkün olmuştur. Bu nedenle de K dengesi Pareto etkin değildir.

Buna karşılık E₃ dengesinden sapılırsa tüketicinin birinin faydası artmadığı halde diğerinin faydası azalmaktadır. Böylece E₃ dengesinin Pareto etkin olduğu anlaşılır. 0_A-0_B sözleşme eğrisi üzerinde A ve B bireylerinin farksızlık eğrileri sonsuz sayıda birbirlerine teğet olabilir. Eğri üzerindeki her nokta malların yeni bir dağılımını gösterir ve Pareto etkindir (Demir,1997;201). Şekil-1'de görüldüğü gibi sözleşme eğrisinin her iki kayıtsızlık eğrisi sisteminin birbirine teğet oldukları noktalardan geçmektedir. Yani A ve B bireyleri için  0_A-0_B arasındaki marjinal ikame oranlarının eşit olduğu noktadan geçmektedir. Bu nedenle , tüketimde optimumun  A tüketicisinin Marjinal ikame oranının B Tüketicisinin marjinal ikame oranına  eşit olduğu zaman elde edildiğini söyleyebiliriz. Bu durum MRS^A_xy=MRS^B_xy  şeklinde gösterilebilir.

             Bu yaklaşımı genelleştirmek olanaklıdır. Yani sözleşme eğrisinin üzerindeki noktaların bireylere en yüksek doyumu (faydayı) vermekte olduğunu söyleyebiliriz. Sözleşme eğrisinin dışındaki noktalarda ise bir bireyin doyumunun artması diğer bireyin doyumunun azalmasına neden olmaktadır. Bunun anlamı tüketimde optimumun sözleşme eğrileri üzerinde elde edilmesidir. Ne var ki Pareto ölçütü optimum noktaların yerini belirlemeye olanak vermesine karşın hangisinin seçileceğine ilişkin bir yargıda bulunulmasına olanak vermemektedir (Sönmez,1987 ;65).