iibf

Tam kamusal mallar toplumun ortak ve eşit tüketimine konu olan mal ve hizmetlerdir. Samuelson'un tanımında belirttiği gibi, tam kamusal malların bireylerin herhangi biri tarafından tüketimi sonucu olarak, aynı malı başka bireylerin tüketim olanaklarında herhangi bir azalış söz konusu olmamaktadır (Şener,1980:18). Diğer deyimle bazı mallar aynı anda birden fazla kişiye yarar sağlayabilir. Teknik ifade ile bazı mallar ortaklaşa tüketilen mallardır. Sosyal mal ve hizmetleri karakterize eden en önemli özellik bunların bölünememesi, sağladığı faydanın kişilere ayrı ayrı dağıtılamamasıdır. Bu durumun sonucu olarak sosyal malların tüketiminde rekabet yoktur (nonrival consumption). Sosyal mal ve hizmetlerin faydası "bölünememekte" dir. Diğer bir özellik ise; istenilse dahi toplum içinde bazı kişilerin bunların tüketiminden dışlanamamasıdır (exclusion principle). Gereksinimleri karşılamaya yönelik bu tip mal ve hizmetlerin taşıdıkları bu özelliklerden dolayı piyasa mekanizmasına göre üretilemezler. Kişilerin bu tür mal ve hizmetlerden sağladıkları faydanın kolektif faydadan ayırt edilip ölçülmesi ve dolayısıyla fiyat mekanizması yoluyla bedelini ödeyene satılması ve sadece onun kullanımına sunulması olası değildir (Nadaroğlu,1985:57). Tam kamusal malların tüketimi sonucu o malı tüketen bireyler bütün toplumu oluşturan bireylere dışsal faydalar yayarlar. Yani, tam kamusal malın tüketimiyle elde edilen fayda, sadece sadece o malı kullanan kimsenin fayda fonksiyonunda yer almaz, bütün bireylerin fayda fonksiyonunda yer alır (Şener,1980:18). Tam kamusal malların bazı bireyler tarafından tüketilmesine engel olunamaması, o malı tüketenlere belli bir fiyat ödetilmesine de olanak vermediği bu durum " bedavacılık" (free‑rider) olarak ele alınmaktadır. Ulusal savunma, iç güvenlik gibi tam sosyal malların tüketiminde asıl olan; bir bireyin tüketiminin değer bireyler ile rakip olmaması ve fiyat mekanizması yolu ile rakiplerin dışarıda tutulamaması nedeniyle bireylerin " ödeme arzusu" söz konusu olmadan, kendi tercihlerine göre salt sosyal mallardan faydalanmalarıdır (Akalın,1986,70). Bu durumda ; Gc: Toplam sosyal mal üretimi Ga: A bireyinin tüketimi Gb: B bireyinin tüketimi olmak üzere,

Gc = Ga = Gb olacaktır (Jones‑Cullis,1992:60).

Sosyal mallar özel malların aksine , bir çok birey üzerinde dışsal tüketim etkileri meydana getirirler. Eğer bir mal, ona bedel ödemeyenler üzerinde hiç bir dışsal etki yapmıyor, bütün faydası onu talep eden kişilerde kalıyorsa ve alt bölümlemelere ayrılamıyorsa bu mal kamusal mal değildir (Samuelson,1973:182). Dışlanamazlık, dolayısıyla ortak kullanım başlıca üç nedenden doğabilir.

1. Hukuki Neden: Ortak mülkiyet kapsamına giren bir gölde yüzülmesinin veya balık tutulmasının engellenememesi

2. Teknik Neden: Malın niteliği herhangi bir tüketicinin dışlanmasına olanak vermiyor olabilir. TV ve Radyo yayınları bu tür mallardır

3. Ekonomik Neden: Diğer tüketicileri dışlamanın maliyeti faydasından daha büyükse malın tüketimi herkese açık olacaktır. Örneğin göl bir kişiye ait olduğu halde kıyılarını çevirmenin ya da bekçi tutmanın maliyeti buradan sağlanacak gelirden daha büyükse gölün sahibi bu gölden faydalanmayı fiyatlandırmaya girişmeyecek, göl kamusal bir mal olacaktır (Sonat, 1988;139).

Sosyal mallar, ulusal ve bölgesel düzeyde ele alınabilir. Ulusal düzeydeki mal ve hizmetler, özelliklerinden dolayı ağırlıklı olarak merkezi yönetimce sağlanmaktadır. Faydaları genellikle ülke sınırlarının tümüne yayılan ve ulusal düzeyde bölünmez olan ulusal güvenlik, adalet gibi hizmetlerin merkezi yönetim dışındaki kurumlarca üretilmesi mümkün olmamaktadır. Bu ekonomik faktörlerin yanı sıra, gelenekler ve devletin egemenliğine ilişkin diğer yasal faktörler de bu hizmetlerin merkezi yönetimin dışında, kalan birimlerce üretilmesine olanak vermez (DPT,1991:27).

Bir kısım sosyal malların faydaları ise, bölgesel düzeyde bölünmezdir. Bir bölgedeki çevre kirliliği , yol yapımı, bir sokağın aydınlatılması vb. hizmetlerin faydalarından, ulusal sınırlar içindeki toplumun tümü faydalanamaz. Öte yandan o bölgede yaşayan insanların tümü bu hizmetlerden yarar sağlar, bu hizmetlerin faydasını bölmek mümkün değildir (DPT,1991:27). Büyük kentlerde hava kirliliğine karşı alınacak önlemler bu kentlerde oturanlara yarar sağlar, bazı bölgelerdeki su baskınlarından korunma önlemleri, çevrenin tarihsel ve doğal güzelliklerin korunması amacıyla alınacak önlemler de bölgesel düzeydeki bölünmez hizmetler arasında yer alır (Nadaroğlu,1994:39). Bölgesel düzeydeki kamusal malların yönetimler arasında paylaştırılabilmesi ve bu tip mal ve hizmetlerin yerel çevre ile olan yakın ilişkileri nedeniyle yerel yönetimlerce karşılanır.