Welcome

yerel yönetimlerin borçlanma gereğini ve açıklarını yakından incelemek için , önce son yılların temel verilerine bakmak gerekir:

Bu veriler yerel yönetim açıklarının, yani borçlanma gereğinin son yıllarda arttığını , 1994 yılı için 5.2 trilyon TL olarak tahmin edilen yerel borçlanma gereğinin, aynı zamanda GSMH’ da ki payının da düştüğünü göstermektedir. Bu düşüş temelde iyimser beklentilere dayanmaktadır. Bu iyimserlik , vergi gelirlerinde beklenen artışlara 1994’te uygulamaya konulan çevre- temizlik vergisi hasılatına ve emlak vergi beyanlarının yenilenmesine, 7 yeni büyük şehir belediyesinin kurulmasına dayandırılmaktadır.

Yerel yönetimlerin toplam kamu kesimi borçlanma gereği içindeki payı bu birimlerin ekonomideki yerini göreli olarak daha belirgin hale getirir:

KAYNAK:Emin Dede oğlu : Hazine ve Kamu Harcamaları , Türkiye de Bütçe Harcamaları ( 9. Türkiye Maliye Sempozyumu-Silifke, 6-8 Mayıs 1993-Teksir)

1986 yılına kadar kamu kesimi açıklarının oluşmasında payı olmayan yerel yönetimler gelir fazlası gerçekleştirmiş, ancak 1986 dan sonra da devamlı açık vermeye başlamışlardır. Yerel yönetimlerin kamu açıklarına katkısı ortalama % 5 civarındadır.

Belediyelerin harcamaları ve kaynakları arasında gittikçe artan bir açık söz konusudur. Harcamaları karşılayamayan belediye kaynakları içerisinde iç ve dış borçlanma kalemlerinin bulunmasına rağmen kasa-banka değişiminin giderek olumsuz bir seğir izlediği , yani belediyelerin harcama-kaynak dengesizliğinin olumsuz yönde yapılaştığı açıktır.

Yerel yönetimlerinin bütçesel sorunlarının en somut örneklerini büyük şehir belediyelerinin bütçelerindeki borçlanma gelirlerinin artışında görmek mümkündür. Bu amaçla İstanbul, Bursa ve Ankara belediyelerinin bütçelerinden örnekler verilmektedir:

KAYNAK: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi : Kesin Hesaplar (1984-1991) ve 1994 Mali Yılı Bütçesi.

Gelirler içinde en büyük kalemi genel bütçe gelirlerinden belediyeye aktarılan paylar oluşturmaktadır. Sadece 1986-1987-1988 yıllarında görülen diğer gelirler kalemindeki önemli oransal artışlar ., bu yıllarda alınan önemli miktardaki dış borçlardan kaynaklanmaktadır 1994 yılı bütçesinde de 300 milyar TL’lik iç ve 2.163 milyar TL lik dış borçlanması öngörülmektedir.1994 yılında bütçe gelirleri içinde iç borçlar %2lik bir pay almakla birlikte,dış borçlar %13lük bir paya , yani toplam gelirler içinde borçlanma gelirleri %15lik bir paya sahip olacaktır.

İstanbul Belediyesi 1989’dan beri önemli miktarlarda borç ödemektedir. Borç ödemelerinin harcamalar içindeki payı şöyledir:

	1984	1985	1986	1987	1988	1989	1990	1991	1994(tahmini
Borç payı %	0,4	1,2	4,6	6,0	8,2	23,8	35,2	38,0	15,7

KAYNAK: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi : Kesin Hesaplar (1984-1991) ve 1994 Mali Yılı Bütçesi.

Borç ödemelerinin, 1994 yılı toplam gelirleri içindeki % 13’lük dış borç gelirlerinden 2.7 puan daha yüksek olduğu görülmektedir. (Falay,1995,s.218-222)

Bursa Büyük Şehir Belediyesinin son yıl bütçeleri de şu verilerle izlenebilir:

KAYNAK:Bursa Büyük Şehir Belediyesi: Bütçe ve Mali İşler Komisyon Raporları 1993-1994.S.6 ve S.10.

1993 ve 1994 bütçe tahminlerinin her ikisinde de 1000’er TL’lik iç ve dış borç geliri düşünülmüştür. Borç ödemelerinin 1993 giderleri içindeki payı %1.2 iken 1994’te %7 olmuştur. Özellikle “dış borç fonu” başlığı altında görülen 1 milyar TL’lik ödeme , dış borç ana para ödemesi olmayıp faiz ödemesidir.

Bursa Büyük Şehir Belediyesi son yıllarda Dünya Bankasın dan katı atık ve arıtma tesisleri ve çöp değerlendirme tesislerinin inşası için proje kredisi almış ve ilk etapta 350.000 dolarlık bir proje geliştirme ve araştırma kredisi verilmiştir. Belediye daha sonra Dünya Bankasından yatırım maliyet bedeli olan 12.500.000 dolarlık kredi sağlamıştır. Bu kredi direkt olarak verilmeyip, her yıl projede öngörülen yatırımların sağlanması ile bedeller yıllık veya aylık olarak ödenmektedir. Bu yatırımın 1997 yılında biteceği ve 1998 yılında da geri ödenmesinin başlaması kararlaştırılmıştır.

1993 ve 1994 bütçe tahminlerinde belirtilen borçlanma gelirleri de şöyledir ( milyar TL):

Anakaraya ilişkin bu veriler daha ilginçtir. Çünkü toplam giderler içinde borç ödemelerinin payı 1993 ve 1994 yıllarında sırasıyla %9 ile %11’dir. Dahası , bütçe gelirleri içinde öngörülen iç ve dış borçların payı hayli yüksektir: 1993-%43.2 , 1994-%30.4.(age:222-224)

Belediyeler bankası olarak kurulduğu 1933 yılından bu yana yerel yönetimlerin gelişmesinde katkıda bulunmuş olan İller Bankası 1945 yılından itibaren bu birimlerin imar ve altyapı işleri konusunda yoğunlaşmıştır.

1963 yılından itibaren yerel yönetimlerin yatırımlarının ön incelemesini yapmış ve bunların ihalesini ve yürütmesini üstlenmiştir. Banka, yerel yönetim birimleri için aracılık, kredi fonksiyonlarını yerine getirmiştir.(Falay,1995,s.213-214)

Kısacası, İller Bankasının ana görevi, ortağı bulunduğu il özel idareleri, belediyeler ve köy idarelerinin yapacakları mahalli kamu hizmetleriyle ilgili tesisler, yapılar ve diğer işlerin yapılmasını kolaylaştırmak amacıyla bunlara, kredi tüzüğünde yazılı esas ve şartlara göre kredi sağlamak ve bu idare ve kurumların istekleri üzerine harita, plan, proje etütleri, tesis ve yapıları yapmak ve yaptırmaktır. Bu ana görevi ve diğer ek görevlerini yaparken, belediyelere para ve hizmet yardımında bulunmaktadır.(Tortop,1994,s.308-309)

Bütün bu fonksiyonlar itibariyle, iller Bankası yatırımlarında reel fiyatlarda önemli azalmalar olmuştur. Şöyle ki, bankanın yatırım harcamaları toplamı, cari fiyatlarla 1987’de 283.7 Milyar iken 1992’de 2.373.0 Milyar TL. olmuştur . Buna karşın bu yatırımlar 1992 fiyatlarıyla 1987’de 2.2.918 milyar iken 1992’de 2.373 milyar TL’ dır. Bu gelişim, kamu yatırımlarının bütçe türlerine göre dağılımında İller Bankası’nın aldığı payda da gözlemlenmektedir: Bu pay 1980-1994 arasında %3,3 iken, GSMH da ki oran ise %0,36’dan %0,28’e inmiştir. Banka yatırımlarının reel fiyatlarla azalmasında rol oynayan en büyük etken, belediye yatırımlarına ayrılan %3’lük payın %2.30’a düşürülmesi ve payın da %35-60 oranlarında kesintilere uğramasıdır. Bankanın, belediyelerin yatırın harcamalarını karşılayan kredi oranı 1987’de %16.6 iken giderek azalmış ve 1992’de %11 olmuştur. Yani, banka yerel yönetimlerin kendilerinin yaptığı işler için yeterli düzeyde finansman sağlayamamıştır. Yerel yönetimlere bütçe vergi gelirlerinden ayrılan payların artmaması, belediyeler de yerel mal ve hizmet ihtiyacının artmış olması (hızlı kentleşme sürecine bağlı olarak) ve İller Bankası’nın öz kaynaklarından program dışı işlere uzun ve kısa kredi ayrılamaması, belediyeleri diğer bankalardan ticari faizle kısa vadeli borç almaya itmiştir. Bu da, yerel mal ve hizmet üretiminin, mali sermayenin yönlendirici etkisiyle, özel kesimle bağlantısının kurulması ve bu kesime aktarılması amacının bir uygulama şeklidir. Bu uygulama belediyelerde hem mali hem de hizmet açılarından daha belirgin hale gelmiştir.

1980’li yıllara kadar yerel yönetim harcamaları temelde İl özel idareleri ve İller Bankası tarafından gerçekleştirilmişken, 1980 sonrasında belediyeler hem İl özel İdarelerinden hem de İller Bankasından daha önde bir harcama düzeyine yükselmiştir. Böylece, başta belediyeler olmak üzere yerel yönetimler toplam sabit sermaye yatırım harcamaları içinde önemli bir paya sahip olmuştur.

İller Bankasının toplam sabit sermaye yatırımlarındaki payı %70 civarındayken, yerel yönetimlerin payı %30 civarındadır. Günümüzde bu paylar tersine bir gelişme göstermiş ve yerel yönetimlerin payı %80’lere yükselmiştir.(age: 214)