V.GELİŞMİŞ VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE YEREL YÖNETİMLERİN EĞİTİM VE KÜLTÜR HİZMETLERİ

A.GENEL OLARAK YEREL YÖNETİMLERİN EĞİTİM VE KÜLTÜR HİZMETLERİ

            Dünya ülkelerindeki yerel yönetimlerin yapılanması bir bütünlük göstermemektedir. Özellikle batı ülkelerinde yerel yönetimler, büyüklüklerinden yönetim makamlarıyla ilişkilerine, mali güçlerinden görev ve yetki alanlarına kadar birbirinden farklı yapılanmalara sahiptirler. Örneğin Hollanda'da belediye başkanı seçimle değil İçişleri Bakanı'nın teklifi üzerine Kraliçe tarafından atanmaktadır. İtalya’da ise belediye başkanlarının seçimi tek dereceli olarak belediye meclisi üyeleri ile birlikte doğrudan halk tarafından gerçekleştirilmektedir. Yine Kuzey Avrupa ülkelerinde "ekonomiklik" ölçütü esas alınarak yerel yönetim birimlerinin sayısı azaltılmaya çalışılırken, Güney Avrupa ülkelerinde "vatandaşa yakınlık" ilkesi temel ölçüt kabul edilerek yeni yerel yönetim birimleri oluşturulmuştur.

            Yerel yönetimlerin toplam kamu harcamaları içindeki payı konusunda da büyük farklılıklar bulunmaktadır. Örneğin Danimarka'da bu pay % 65, Norveç'te % 43, ve Fransa'da % 27 iken, aynı pay Yunanistan'da % 6.5'tir. Türkiye'de ise kamu harcamaları içindeki yerel yönetimlerin payı % 10 dolaylarında seyretmektedir. Yerel yönetimler tarafından sunulan hizmetlerin, bu yönetim birimlerinin bütçeleri içindeki oranları da ülkeden ülkeye farklılık gösteren bir durumdur.

            Bazı ülkelerdeki yerel yönetim birimlerinin eğitim ve kültür içerikli hizmetlerini; hazırlanması, sunuluşu ve denetimi gibi çeşitli yönleriyle incelemek, Türkiye'deki uygulamalarla karşılaştırılması bakımından önemli bir yarar sağlayabilir.

1.      Almanya

            81.8 milyon (1996) nüfusa sahip olan Almanya'da kentsel nüfusun payı yaklaşık % 88.6'dır. Belediyeler ve ilçeler ülkedeki yerel yönetim kuruluşlarını oluşturmaktadır. Ancak bu ülke için tekdüze, bütün ülke düzeyinde geçerli bir yerel yönetim modelinden söz edilememektedir.

            Almanya'da yerel yönetimler 2 kümede örgütlenmişlerdir. Bunlar; kırsal yöre yerel yönetimleri ve kentsel niteliği ağır basan yerel yönetimlerdir. Kırsal yöre yerel yönetimleri; belediye ve ilçe olmak üzere iki kademeden oluşmaktadırlar. Kırsal nitelikli yerleşim yerlerine hizmet üreten genelde küçük belediyeler, temel hizmet birimleridir. Üst basamağı teşkil eden ilçe yerel yönetimleri ise, belediyelerin yapamadıkları hizmetler ile belediyeler arası ortak nitelikteki hizmetleri yürütmektedirler. Ancak kırsal yöre yerel yönetimlerinde belediyelerle ilçe yerel yönetimleri arasında ast-üst ilişkisi bulunmamaktadır.

            Kentsel niteliği ağır basan ve genellikle 100.000'in üzerindeki beldeler ise, ilçe ile herhangi bir bağlantıları olmayan tek basamaklı olarak örgütlenmiş yerel yönetim birimleridir.

            Almanya'da yerel yönetim modellerinin farklılığı, görevlerde de çeşitli farklılıkların doğmasına neden olmaktadır. Ülkede sosyal güvenlik, silahlı kuvvetler, trafik, eğitim, araştırma, dış politika ve makro-ekonomik politikaların belirlenmesi federal devletin; eğitsel ve kültürel politikaların saptanması ve denetimi, adalet, polis gücü, sağlık ve sosyal yardım hizmetleri ise genel olarak eyaletlerin görevleri arasında yeralmaktadır.

            İlçe yerel yönetimleri tarafından yürütülen başlıca hizmetler şunlardır: Mesleki eğitim, güzel sanatlar, kültür hizmetleri, sosyal yardım ve gençlik yardımı hizmetleri, belediyeler arası yolların yapımı ve onarımı, çevre koruma hizmetleri, trafik denetimi, öğrenciler için taşıma hizmetleri vb.

            İlçeler yukarıdaki görevlerini yürütürken; meslek okulları, akşam liseleri, halk yüksek okulları, yatılı okullar, kreşler, çocuk yetiştirme yurtları, özürlüler için bakım yurtları, huzurevleri, kitaplıklar, müzeler, sanat galerileri ve film merkezleri gibi kuruluşları da oluşturmaktadırlar. Genellikle kültür ve spor alanındaki görevler ile sosyal nitelikli hizmetlerin bir bölümü isteğe bağlı görevler içinde yeralmaktadır.

            Eğitim ve kültür alanında, çeşitli eyaletlerde farklılıklar olmakla birlikte belediyelerin üstlendikleri görevleri şu şekilde özetlemek mümkündür:

            İlkokul, ortaokul, lise ve meslek okulu türündeki okulların yapımı ve bakımları belediyelerin görevlerindendir. Bu tür okulların binalarının yapılıp yapılmamasına, hangi çevreden öğrenci alınacağına, okulun büyüklüğüne belediye karar vermekte ve okulun binasını da kendisi yapmaktadır. Okulun bakımı, temizliği, eğitim araç ve gereçlerinin sağlanması ve devam ettirilmesi de yine belediyelerin görevlerindendir. Belediyeler bu görevleri kendi personelleri aracılığı ile yürütmektedirler. Buna karşılık, eğitim politikasının saptanması, öğretmenlerin atanması, onların denetlenmesi ve öğrenimin uygulanması ise eyaletlerin görevleri içinde yeralmaktadır.

            Belediyeler kendi başlarına ya da diğer yerel yönetimlerle birlik kurmak suretiyle, yetişkinlerin eğitimi amacına yönelik olarak "Halk Yüksek Okulları" (Volkshochschulen) adı verilen öğretim kurumları oluşturmak ve yönetmek yetkisine sahiptirler. Ancak son yıllarda kimi eyaletlerde bu alanda yönlendirici nitelikte bazı yasal düzenlemelerin yapıldığı da görülmektedir.

            Kent kitaplıklarının kurulması, binalarının yapılması, kitap ve personel sağlanması, bunların finansmanı ve yönetimi de yine belediyelerin görevlerindendir.

            Tiyatro, opera, orkestra ve müze alanlarında hizmet üretmek belediyelerin özerk yerinden yönetim görevleri arasında yeralmaktadır. Bununla beraber müze dışındaki pahalı birer hizmet türü olan diğer hizmetler genel olarak büyük belediyeler tarafından yürütülmektedir. Günümüzde nüfusu 100.000'in üzerinde bulunan 67 kentten 52'sinde belediye tiyatrosu, 12'sinde opera ve önemli bir bölümünde de orkestra bulunmaktadır. Çeşitli tür belediye müzeleri hizmetleri ise yaygın olarak yürütülmektedir.

            Belediyelerin gençlik kesimi ile ilgili görevleri genel olarak 2 alanda yoğunlaşmaktadır. Bunlardan ilki, özürlülerin eğitimi ve bakımı ile ilgili çalışmalar, diğeri genel olarak sağlıkları iyi durumda olan gençlere yönelik olarak boş zamanları değerlendirme hizmetleri ve gençlik merkezleri, tatil tesisleri ve gençlik kampları gibi tesislerin kurulması ve işletilmesi görevleridir. Belediyeler bu görevleri yürütürken çoğu zaman çeşitli dernekler ve belediye birlikleri ile işbirliği yoluna gitmektedirler.

1.      Belçika

           10 milyon nüfusa sahip Belçika'da 3 bölge, 9 il ve 589 belediye bulunmaktadır. Bölgelerin isimleri Flamande, Wallon ve Brüksel Bölgeleri'dir. Brüksel Bölgesi'nde 1 milyon, Flamande Bölgesi'nde 6 milyon ve Wallon Bölgesi'nde 3.5 milyon dolayında nüfus yaşamaktadır.

            İllerin karar organı il konseyi, belediyelerin karar organı ise belediye (komün) konseyi veya belediye meclisidir. İl yöneticileri (gouverneur) kral tarafından atanmak suretiyle işbaşına gelmekte, il meclisi üyeleri ise il halkı tarafından genel çoğunluk sistemine göre seçilmektedirler.

             Belediye başkanları (bourgmestre) kural olarak belediye meclisi üyeleri arasından Kral tarafından atanmaktadırlar. Belediye meclisi üyelerinin seçimi ise, il meclisi üyelerinin seçimindeki gibi, ilgili beldede oturan vatandaşlarca çoğunluk sistemine göre yapılmaktadır.

            Belçika'da genel kural olarak Anayasa'da öngörülen ilkeye göre, il ve belediyeler yasalar başka biçimde öngörmedikçe, yerel kararları almak ve uygulamak konusunda en geniş yetkilere sahiptirler. Bu yetkiler geneldir ve teker teker sayılmamıştır.

            İller, il çıkarlarını kapsayan özerk yetkilere sahiptirler. Bazı alanlarda açık yetkilerinin bulunmadığı durumlarda, eşgüdüm görevi yapmakta, bazen de belediyelere yardımcı olmaktadırlar.

            Eğitim ve kültür alanlarında il yönetimlerinin son derece önemli görevleri bulunmaktadır. Bunların başlıcaları;

            * İlköğretim, mesleki ve ortaöğretim, özürlülerin eğitimi,
            * Tiyatro, konser ve sanat gösterileri,
            * Müze, kitaplık işleri ve sanat galerisi çalışmaları,
            * Okul zabıtası görevi,
            * Sanatsal hizmetlerin teşvik edilmesi, ve
            * Eğlence ve spor etkinlikleri gibi hizmetlerdir.

            Ayrıca iller, sağlık hizmetleri, temizlik, yol, su, tarım, bilimsel araştırma, turizm, ormancılık, sanayi, güvenlik, park ve yeşil alan konularında da çeşitli görevler üstlenmişlerdir. Belediyeler de yerel düzeyde en geniş anlamda özerk yetkilere sahiptirler. Bu yetkiler tarihsel temellere dayandığından yasalarca belirlenmemiştir.

            Belediyeler ve iller arasında özellikle eğitim ve öğretim alanında halka daha iyi hizmet verme amacına dayalı olarak bir rekabet ortamının varlığı gözlenmektedir. Belçika'da belediyelerin eğitim ve kültür alanlarındaki görev ve yetkilerinin bazıları şunlardır:

            * Okul öncesi, ilk, orta, mesleki, teknik ve artistik eğitim,
            * Üniversiter nitelikte olmayan yükseköğretim,
            * Yetişkinlerin eğitimi,
            * Okuma yazma eğitimi,
            * Yabancı uyrukluların entegrasyon kursları,
            * Zihinsel ve fiziksel özürlülerin ilköğretimi, mesleki ve teknik eğitimleri,
            * Tiyatro, konser ve kültür merkezlerinin oluşturulması ve çalışmalarının sağlanması,
            * Sergiler, sanat galerileri ve grafik sanatları salonlarının açılması,
            * Müzeler ve kitaplıkların kurulması,
            * Oyun alanları, tatil merkezleri ve spor tesislerinin oluşturulması,
            * Radyo, televizyon yayıncılığının yapılması ve yerel basın hizmetlerinin yürütülmesi.

            Belediyeler eğitim ve kültür nitelikli görevlerinin yanısıra güvenlik ve zabıta hizmetleri, sağlık hizmetleri, kentleşme ve konut hizmetleri, çevre ve temizlik hizmetleri, trafik ve ulaşım hizmetleri, ekonomik hizmetler ve sosyal yardım hizmetleri ile ilgili görevleri de yerine getirmektedirler.

            Kreş, etüt, çocukların evlerde bakımı, dinlenme evlerinin kurulması gibi hizmetler de eğitime katkı niteliği taşıyan belediye hizmetleri arasında yeralmaktadır.

2.      İsveç

            İsveç'in nüfusu 8.8 milyon (1996) olup, kent nüfusunun toplam nüfus içindeki oranı ise yaklaşık % 83'tür. Anayasal monarşi olan İsveç'te Kral’ın fonksiyonları sadece temsili düzeydedir. Ülkede parlamenter hükümet bulunmaktadır. İsveç Parlamentosu (Rigsdag) 349 üyeli olup, 3 yılda bir genel seçimler yoluyla oluşmakta, aynı dönemde il ve belediye meclisi üyelerinin seçimi de yapılmaktadır.

            İsveç'te iki tür yerel yönetim birimi vardır. Bunlar bölgesel birim olan il meclisleri (county councils: land sting) ve daha küçük birim olan belediyelerdir. Yine bunlara ek olarak Kilise de "mahalle" adlı bir yerel yönetim birimine sahiptir. Mahallelerin faaliyetleri yasa ile düzenlenmektedir.

            Yerel yönetimlerin değerinin giderek arttığı ülkede bugün belediyeler ve il meclisleri, İsveç kamu toplam tüketim ve yatırımının 2/3'üne sahip bulunmaktadır. İsveç'te yerel yönetimlerin görevlerini Yerel Yönetim Yasası ve diğer özel yasal düzenlemeler belirlemektedir.

            Kültür hizmetleri, boş zamanların değerlendirilmesine yönelik hizmetler, park yapımı, yol, su, kanalizasyon gibi hizmetler yerel yönetimlerin görev alanları içinde yeralmaktadır. Ayrıca ilkokullar için eğitim hizmetleri, okul yapımı, sosyal nitelikli hizmetler, kamu sağlığı, tıbbi bakım, sosyal planlama, konut ve itfaiye hizmetlerini yerine getirmek yerel yönetimlerin "zorunlu" görevlerindendir.

            Yükseköğretim hizmetleri ise merkezi yönetim tarafından sunulmaktadır. Üniversite düzeyinin altındaki her eğitim, uygulamada yerel yönetim birimlerince yürütülmektedir. Yine çocuk bakımı hizmetleri de büyük ölçüde yerel yönetimlerin görevleri arasındadır.

            Tüm 6 yaş grubu için okul öncesi eğitim, günlük bakım, özel evlerde küçük çocukların bakımı, boş zamanları değerlendirme merkezlerinin oluşturulması, okul çocuklarının rekreasyon hizmetleri gibi hizmetler de yerel yönetimlerin görev alanı içinde yeralmaktadır. Yaşlı bakımı için yaşlılar evi kurmak, kamu sağlığı, fiziksel ve kültürel rekreasyon faaliyetlerinin yürütülmesinde de yerel yönetimler artan oranda söz sahibidirler. Meslek edindirmeye yönelik eğitim hizmetlerini ise genel olarak il meclisi üstlenmiştir.