|
4. Macaristan
Macaristan 10.6 milyon nüfusa ve 93.000 kilometrekare toprağa sahip
bir ülkedir. Nüfusunun % 62'si kentsel, % 38'i ise kırsal yerleşim
alanlarında yaşamaktadır.
1990 tarihli yeni Macaristan Anayasası'na göre Macaristan
Cumhuriyeti başkent, iller, kentler ve köylerden oluşmaktadır. Bu
birimlerde yaşayan yerel seçmen toplulukları yerel işleri özgürce
yönetme hakkına sahip bulunmaktadırlar. Anayasa'nın 42. maddesine
göre yerel yönetimler, yerel kamusal işleri yönetme ve kamu gücünü
nüfusun genel çıkarı için kullanan bağımsız ve demokratik
birimlerdir. Seçmenlerin yerel özyönetimlerinin kendileri tarafından
seçilen temsilci organlar ve ayrıca yerel referandum aracılığı
ile gerçekleştireceği Anayasa'nın 44. maddesince öngörülmektedir.
Anayasa'da sözü edilen "Yerel Yönetimler Yasası", 1990 yılında
65 sayılı yasa olarak yürürlüğe girmiştir. Yasa köy, kent, il
ve başkent olmak üzere bütün yerel yönetim kademelerini
kapsamaktadır. Daha sonra 1991 yılında "Başkent ve İlçeleri
Yerel Yönetim Yasası" çıkarılmak suretiyle başkent yönetimi
yeniden düzenlenmiştir.
Macaristan'da en alt kademede yeralan yerel yönetimler; kentsel
planlama, çevrenin korunması, konut, kanal, su ve yol gibi altyapı
yatırımlarının yapılması ve kullanılması, yolcu taşımacılığı,
itfaiye gibi esenlik hizmetleri, çöplerin toplanması, merkezi
kolluk güçlerine yardım edilerek kamu düzeninin sağlanması,
temel sağlık ve eğitim hizmetlerinin yürütülmesi gibi hizmetleri
yerine getirmektedirler.
Ülkede 1981-1990 yılları arasında toplam kamu harcamaları içinde
merkezi yönetimin payı ortalama % 77.5, yerel yönetimlerin payı
ise, ortalama % 22.5 olarak gerçekleşmiştir. Bu oran 1990 yılında
merkezi yönetim için % 79'dur.
Eğitim hizmetleri Macaristan'da genel olarak yerel yönetimler tarafından
yürütülmektedir. Toplam kamu harcamaları içinde ortalama
olarak % 10'luk bir paya sahip olan eğitim harcamalarının % 75'den
fazlası yerel yönetim birimlerince sağlanmaktadır.
Tüm ilkokulların, hemen hemen tüm ortaokul ve liselerin yönetimi,
yerel yönetim birimleri tarafından üstlenilmiştir. Kreş ve çocuk
bakımevlerinin yaklaşık % 90'ı, kütüphane, tiyatro ve eğitim
merkezlerinin de yaklaşık % 70'i yerel yönetimlerce işletilmektedir.
Eğitim harcamaları, ülkedeki yerel yönetim harcamaları içinde en
yüksek paya sahiptir. % 31.05'lik bir orana sahip olan bu harcamaları
% 17.49 ile konut ve kentsel iş harcamaları, % 17.03 ile ekonomik
girişimler ve % 14.89 ile sağlık harcamaları izlemektedir.
Kültür, eğlence ve dinsel hizmetler yerel harcamaların küçük
bir kısmını, % 4.6'sını oluşturmaktadır. Sosyal güvenlik
harcamalarının toplam yerel harcamalar içindeki payı ise % 4.31 düzeyinde
kalmaktadır.
Yukarıdaki bilgiler ışığında Macaristan'da eğitim hizmetlerinin
önemli bir kısmının yerel yönetimlerce yürütüldüğü gözlenmektedir.
Kültür hizmetlerinin yerel yönetim harcamaları içindeki payının
düşüklüğünü de, kültür politikalarının güvenlik, adalet ve
diplomasi gibi ulusal bir karaktere sahip olarak kabul edilmesi ve
merkezi yönetimin ulusal kültürün geliştirilmesi görevini kendi
üzerine alması şeklinde yorumlamak mümkündür. Ancak gelişmiş
bir Doğu Avrupa ülkesi olarak gösterilen bu ülkede merkezi yönetimin
de kültür ve din hizmetleri alanındaki harcamalarının sembolik düzeyi
aşmaması, ilgi çekici bir durum olarak ortaya çıkmaktadır.
5. Fransa
58.2 milyon nüfuslu Fransa ile Türkiye'nin yönetim sistemleri arasında
büyük benzerlikler bulunmaktadır. Türkiye'nin yönetim yapısı
Napolyon Fransası'ndan alınmıştır ve Bonapartist-merkeziyetçi
bir nitelik taşımaktadır.
Fransız Anayasası'nın 72. maddesine göre yerel yönetimler;
belediyeler (commune), iller (département) ve denizaşırı yerleşim
yerlerinden oluşmaktadır. Bunlardan başka herhangi bir yerel yönetim
biriminin kurulabilmesi ancak yasayla mümkün olmaktadır. Aynı
madde, yerel yönetimlerin yasa tarafından belirlenecek koşullar altında,
kendi kendilerini, seçimle oluşturdukları meclisler eliyle serbestçe
yönetme hakkına sahip olduklarını belirtmektedir.
Yerel yönetimlerin görevleri konusunda Fransa'da temel olarak
benimsenen ilke kısaca şöyle özetlenebilir:
Devlet ile yerel yönetimler arasındaki yetki paylaşımı; mümkün
olduğu ölçüde, devlete ait olanlarla yerel yönetimlere ait
olanların, karşılıkları olan gelir kaynakları ile birlikte, ya tümüyle
devlete, ya da tümüyle il veya belediye gibi yerel yönetimlere bırakılması
şeklinde olacaktır. Kural bu olmakla birlikte uygulamada görev
alanları ile ilgili karmaşıklıklara rastlanılabilmektedir. Özellikle
eğitim hizmetleri alanında bu karmaşıklık net bir biçimde ortaya
çıkmaktadır.
Eğitim hizmeti açısından Fransa'da durum şu şekildedir: İlkokulların
yapımı ve bakımı ile ilgili işler belediyelere aittir. Kolejlerin
yapımı ve bakımı il özel yönetimlerine bırakıldığı halde,
bu görev liselerle özel eğitim kurumları için bölge yerel yönetimlerine
verilmiştir. Diğer yandan, ders programlarının hazırlanması,
derslerin düzeni ve eğitim hizmetlerinde çalışan personelin aylıklarıyla,
yükseköğretim hizmetleri merkezi yönetimin görev ve yetki alanı
içinde yeralmaktadır. Mesleki öğretim ile meslek içi eğitim
hizmetleri ile ilgili görevler de bölge yönetimlerine bırakılmıştır.
Kültür içerikli hizmetlere ait görevleri büyük ölçüde devlet
üzerine almıştır. Kültür programları, kültür hizmetleri,
kitaplıklar ve müzeler devletin kontrolü altındadır. Aynı şekilde
halk sağlığı hizmetleri de tümüyle devlet denetiminde
bulunmaktadır.
Mesleki eğitim, çıraklık eğitimi ve liselerle, tarım öğretimi
konuları bölge yerel yönetimlerine bırakılmıştır. İl
yerel yönetimleri daha çok dayanışma ve yardım hizmetleriyle görevlidirler.
Köy hizmetleri, kent dışı ulaşım ve kolejlerin yönetimi ile
ilgili görevler bunlar arasında yeralır.
Belediyeler ise, gerçekten yerel sayılabilecek, halka en yakın günlük
hizmetleri yerine getirirler. Kent içi ulaşım, şehircilik, kitaplık
ve müze hizmetleri bunlara örnek olarak gösterilebilir.
6. İspanya
Yönetim yapısı belli ölçüde Türkiye ile benzerlik gösteren
Avrupa ülkelerinden biri de İspanya'dır. Aynı çerçevede bu ülkedeki
yerel yönetimler de tarihsel gelişim çizgileri açısından Türk
yerel yönetimleri ile kimi yönden birbirine benzeyen özellikler taşımaktadır.
Bununla birlikte Türk yerel yönetimleri, Cumhuriyet'in ilanından bu
yana köklü düzenlemelere konu olmazken, İspanya yerel yönetimlerinde
önemli değişiklikler yapılmıştır. Merkezi yönetimin yerel yönetimler
üzerindeki vesayet yetkilerinin tamamen kaldırılmış olmasının
bu nitelikte bir gelişme olduğu kabul edilmektedir.
Nüfusu 39.7 milyon olan İspanya'nın yürürlükte bulunan 1978
tarihli Anayasası'nın 137. maddesinde ülkenin otonom bölgelere (özerk
topluluklar), illere ve belediyelere ayrıldığı ve bunların üçünün
de kendi çıkarlarının yönetiminde tam bir özerkliğe sahip
oldukları belirtilmektedir. Ancak Anayasa'da özerklikten söz edilmiş
olması İspanya'yı federal bir devlet durumuna getirmemiştir.
Otonom bölge yönetimlerinin sayısı 17 olup, merkezi yönetim ile
diğer yönetimler arasında bulunmaktadırlar. Bölgelerden sonra il
ve belediye yönetimleri gelmektedir. İspanya'da 1997 yılı
itibariyle 50 il yönetimi ve 8.056 belediye yönetimi varlığını sürdürmektedir.
Belediyeler ülkenin temel yerel yönetim birimleridir. İllerde ve
belediyelerde temsilciler, seçimle işbaşına gelmektedirler.
1989 yılı rakamlarına göre kamu harcamaları toplamının % 66'sı
merkezi yönetimce, % 21'i otonom bölgelerce ve geriye kalan % 13'lük
bölümü de yerel yönetimlerce gerçekleştirilmektedir. Kalan % 13'ün
de 3/13'ü iller, 10/13'ü ise belediyeler tarafından harcanmaktadır.
Eğitim ve kültür hizmetlerinde İspanya'daki yerel yönetimlerin
yeterince etkili olduğunu söylemek mümkün görünmemektedir. Ülkede
yerel yönetim hizmetlerinin % 70 gibi önemli bir bölümü lojman,
genel yönetim, imar ve güvenlik masraflarına ayrılmaktadır.
Yerel yönetimlerin eğitim harcamaları diğer birçok Avrupa ülkesine
oranla oldukça düşük düzeyde olup, sağlık ve sosyal yardım
harcamaları ile birlikte toplam payı % 14 dolayında bulunmaktadır.
7. Bulgaristan
8.7 milyon nüfuslu Bulgaristan'da yerel yönetimlerin görev ve
yetkileri ülkemizdeki gibi sayılmak suretiyle sınırlandırılmış,
bunların dışında kalan tüm görevlerin merkezi yönetim ve taşra
örgütlerine ait olduğu kabul edilmiştir.
Eğitim hizmetleri alanında, okul öncesi eğitim ile ilkokul öğretimi
hizmetleri belediyelere bırakılmıştır. Genel olarak eğitim
personeli sağlama ve bunların dağıtımı merkezi yönetim tarafından
yapılmaktadır. Yine yüksekokullar da merkezi yönetimin görev alanı
içinde yeralmaktadır.
Kültür ve spor hizmetleri, belediye tiyatrosu, belediye müzesi ve
spor tesisi gibi kuruluşların oluşturulması ve işletilmesi görevinden,
yeşil alan, park, yeşil kuşakların yapımı ve yönetimi görevine
kadar birçok görev de belediyelere verilmiştir.
Toplam belediye harcamaları içinde en yüksek pay % 35.2 ile kreş,
genel, mesleki ve diğer okulları kapsayan eğitim hizmetlerine ayrılmıştır.
Eğitim hizmetlerini % 28'lik bir payla sağlık hizmetleri, %
11.5'lik pay ile sosyal refah ve yardım hizmetleri, % 10.8'lik pay
ile de yatırım projeleri izlemektedir.
Müze, kütüphane, sanat galerileri ve eğlence merkezleri gibi
hizmetleri içeren kültür hizmetleri, % 3'lük oranla toplam
belediye harcamaları içinde çok düşük bir paya sahip bulunmaktadır.
8. Diğer Bazı Ülkeler
a. Hollanda
Nüfusu 15.6 milyon olan (1996) Hollanda'da, kentsel nüfus % 86'lık
bir paya sahiptir. Ülkede 3 kademeli bir yönetim bulunmaktadır.
Bunlar; merkezi yönetim (hükümdarlık: kral/kraliçe ve meclisin
altında kabine), ara yönetim (13 adet il) ve yerel yönetimdir (672
adet belediye).
Hollanda'da eğitim ve kültür hizmetleri ile ilgili görevlerin yönetim
birimleri arasındaki dağılımına bakıldığı zaman, bu görevlerin
iller ve belediyeler arasında paylaşıldığını saptamak mümkündür.
Eğitim, kamu kültür, spor ve rekreasyon hizmetlerinin
belediyelerce yürütülmesine karşılık; il yönetiminin de kültürel
hizmetler, rekreasyon ve turizm hizmetlerini içeren görevleri
bulunmaktadır.
b. Norveç
4.4 milyon insanın yaşadığı Norveç'de belediyelerin en önemli
görevlerinden biri, yerel halkın 16 yaşına kadar olanlarının eğitim
giderlerini karşılamaktır. Kütüphaneler kurmak ve kültürel
çalışmalarda bulunmak da belediyelerin görevleri arasında
bulunmaktadır. 16-19 yaş arası eğitim hizmetlerini yürütme görevi
ise ilçe yerel yönetim birimlerince üstlenilmiştir.
c. Çek Cumhuriyeti
|
 |