B.BAZI BÜYÜK KENT BELEDİYELERİNİN EĞİTİM VE KÜLTÜR HİZMETLERİ

Eğitim ve kültür hizmetlerine ait görevlerin yönetimler arasındaki dağılımı ülkeden ülkeye değiştiği gibi, ülkelerdeki büyük kent belediyelerinin alt kademe yönetimleri ile yetki ve görev paylaşımında da bazı farklılıklar bulunmaktadır. Aşağıda Avrupa, Amerika ve Uzak Doğu ülkelerindeki büyük kent yönetimlerinden birer örnek seçilerek, bu yönetimler tarafından yürütülen eğitim ve kültür hizmetleri hakkında bilgiler verilmektedir.

1.      Londra

Londra'da metropolitan yönetim sistemi, Londra "county" sisteminin genişletilmiş bir şekli olarak 1960'ların başında, genel olarak İngiltere'de metropolitan yönetim modeli ise 1974'de kurulmuştur. Bu yönetim modeli 01 Nisan 1986 tarihine kadar yürürlükte kalmış ve bu tarihten itibaren yeni bir model yürürlüğe girmiştir. Yeni model çerçevesinde metropolitan yönetimlerin görevlerinin büyük bir bölümü özel amaçlı kuruluşlara, bazıları da alt (yerel) birimlere aktarılmıştır.

            1965 yılında eski Londra iline, çevresindeki bazı yerleşim yerleri de katılarak 8 milyon nüfusa sahip 1.607 kilometrekarelik bir alanda Yeni Büyük Londra Yönetimi kurulmuştur. Bu alan birçoğunun nüfusu 200.000-300.000 arasında değişen 32 belediyeye bölünmüştür. Sözkonusu alanda, Büyük Londra Meclisi (The Greater London Council) ve ikili yönetsel yapıya (two-tier) sahip 32 yeni Londra Belediye Meclisi (London Borough Council) bulunmaktadır. Londra Belediyeleri, Londra şehrinin yönetim alanında İç Londra Belediyeleri (12) ve Londra Dışındaki Belediyeler (20) olmak üzere ikiye bölünmüştür. Eğitim hizmetleri açısından bu ayırım oldukça önemlidir. Eğitim hizmetleri İç Londra Belediyeleri (Inner London Borough) ve kent merkezindeki yetkili kuruluş olan İç Londra Eğitim Kuruluşu'nun (Inner London Education Authority) görevidir. Londra dışındaki belediye meclislerinin bölgesel eğitim hizmetleri ile ilgili sorumluluğu bulunmamaktadır.

            Büyük Londra Meclisi'nin özel bir komitesi niteliğindeki İç Londra Eğitim Kuruluşu (ILEA) 12 borough ve 13 milyon nüfusu kapsayan bölgede eğitim hizmetlerini yürütmekte ve bu alanda yapılan harcamalar "precept" denilen paylar yolu ile alt birimlerden alınmaktadır. Dış Londra'da ise her alt yönetim kendi görev alanındaki eğitim hizmetlerini yürütmektedir.

            Büyük Londra yönetimi eğitim, kültür, spor ve sosyal faaliyetler alanında tüm bölge düzeyinde sorumluluk taşımaktadır ve yerel gelirlerin % 2'sine eşit miktarda ödeneği serbestçe harcama yetkisine sahiptir. Bu yetkiye dayanarak yönetim, Covent Garden'daki Kraliyet Operası'na (Royal Opera) ve bazı etnik gruplara destek vermektedir.

            Büyük Londra yönetimi sisteminin; görevlerinde yeterince açıklık olmadığı, fazla politize olduğu, diğer belediyelerin yetki ve görevlerine müdahale ettiği, çeşitli görev uyuşmazlıklarının işlerin gecikmesine ve kaynak israfına yolaçtığı, ayrıca yönetimin Çevre Bakanlığı'nca tespit edilen ilkelere uymadığı gibi gerekçelerle kaldırılmasına karar verilmiştir. 1986 yılında diğer 6 metropolitan yönetimi ile birlikte kaldırılan Büyük Londra Yönetimi'nin yetkilerinin büyük bir kısmı 20 kadar farklı kuruluşa dağıtılmış, ancak 1/3'ü belediyelere ve merkezi kente devredilmiştir. Ayrıca kültür işlerinden sorumlu olarak da "South Bank Board" adında özerk bir kuruluş oluşturulmuştur. Büyük Londra Yönetimi ile sıkı ilişkiler içinde bulunan ve 12 İç Londra ilçesinde eğitim hizmeti sağlayan İç Londra Eğitim Kuruluşu da özel amaçlı bir kuruluş olarak varlığını sürdürmektedir.

            Günümüzde Büyük Londra alanında yaşayanların tümü için eğitim hizmetlerinden, özel toplumsal hizmetlerden, rekreasyondan, konuttan, yerel yollardan, yerel planlama ve diğer hizmetlerden sorumlu tek bir yerel yönetim bulunmaktadır. Bu yeni düzenlemenin ülkedeki diğer bazı bölgelerde halen uygulanan iki kademeli sisteme oranla daha anlaşılabilir ve basit olduğu savunulmaktadır.

1.      Toronto

             Kanada'da metropolitan ve yerel kademeler arasındaki görev ve yetki dağılımı her metropolitan bölge açısından bir ölçüde değişik olmakla birlikte, ülkedeki metropolitan yönetimlerin en eskisi ve ünlüsü Toronto'dur.

            632 km² alana ve 1991 sayımına göre 2.275.771 kişilik nüfusa sahip Toronto Metropolitan Yönetimi 1953'de kurulmuş, diğer Kanada metropolitan yönetimleri ise 1960'ların sonlarında ve 1970'lerin başlarında oluşturulmuştur. 6 belediyeden oluşan Toronto Metropolitan Yönetimi’nin en yüksek yasama ve yürütme organı Toronto Metropolitan Meclisi'dir. Meclis, alt birim belediye başkanlarından, belediye meclislerinin seçilmiş üyelerinden ve metropolitan meclisin üyeleri tarafından belirlenen başkandan oluşmaktadır.

            Toronto Metropolitan Yönetimi modelinde, metropolitan yönetim ile yerel belediyeler arasında rekabet ve sürtüşmeler asgari bir düzeye indirilmiştir. Genellikle bu model yerel çıkarlarla, metropolitan bölge çıkarlarının sağlıklı bir biçimde dengelenmesine olanak sağlamaktadır.

            Toronto Metropolitan Yönetimi’nin organizasyon yapısına bakıldığında, özellikle kültür alanındaki hizmetlerin diğer hizmetler içinde önemli bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Nitekim büyük kent meclisine bağlı 4 üst komisyondan 2'sinin "Kültür İşleri Komisyonu" ve "Kütüphaneler Komisyonu" olması bunun bir göstergesidir. Diğer 2 üst komisyon ise "Toplu Taşım Komisyonu" ve "Polis Zabıta Komisyonu"dur.

            Sosyal hizmetler, ulaşım, fen işleri ve park ve bahçe hizmetlerinden sorumlu alt komisyonlar ise büyük kent başkanlığına bağlı olarak çalışmakta ve ilgili hizmet birimleri aracılığıyla hizmet sunmaktadırlar. Toronto Metropolitan Yönetimi’nin yıllık bütçesinin yarısına yakın bir bölümü, eğitim hizmetleri dışındaki toplumsal ve aileye yönelik harcamalara ayrılmaktadır. Bu hizmetleri koruma, ulaştırma ve çevre hizmetleri izlemektedir. Kültürel alanlardaki hizmetler çok düşük bir orana sahiptir.

            Eğitim hizmetleri Toronto'da bağımsız, doğrudan halk tarafından seçilmiş "Yerel Eğitim Kurulları"nca (The Local School Boards) yönetilmektedir. 10 yıllık temel eğitim laik (kamu) ve dinsel (Roman Katolik) olmak üzere iki farklı sisteme ayrılmaktadır. Her taşınmaz mal vergisi yükümlüsü, kendi vergisinin bunlardan hangisine verileceğine karar verebilir. Toronto'da dinsel eğitime sadece temel eğitim düzeyinde yer verilmektedir. Dinsel eğitimin yönetimi ayrı olarak yapılmaktadır.

            Tüm büyük kent alanında dengeyi ve tekdüzeliği sağlamak üzere 6 yerel kurul temsilcilerinden oluşan "Ana Kent Eğitim Kurulu" bulunmaktadır. 1954 yılında kurulan bu birim yeni okulların yapımından ve okul harcamalarının dengeli olmasının sağlanmasından sorumludur. Eyaletin ve ana kentin eğitim için ayırdığı fonlar bu kurul aracılığı ile dağıtılmaktadır.

            Toronto büyük kent yönetimi, tüm gelirlerinin büyük bir kısmını Ana Kent Eğitim Kurulu'na aktarmanın dışında, eğitimin planlanması, ders programları ve denetim gibi eğitim yöntemleri ile ilgili konularda kesinlikle söz sahibi değildir. Hatta sorumlu kurullarda temsil dahi edilmemektedir. Ancak gerek eğitim hizmetlerinin başka yerel hizmetlerle olan ilişkisi, gerekse kaynak aktarımı, eğitim kurulları ile büyük kent yönetiminin sıkı işbirliğini zorunlu hale getirmektedir.

2.      Tokyo

             1991 yılı itibariyle 11.8 milyon kişinin yaşadığı Tokyo, Japonya’nın toplam nüfusunun yaklaşık % 10’unu barındırmaktadır. Nüfus yoğunluğu bakımından da dünyanın en yoğun nüfuslu kentlerinden birisidir. Kentte kilometrekareye düşen insan sayısı 5.506’dır. Japonya’nın genelinde ise kilometrekare başına 326 insan düşmektedir.

            Tokyo metropolitan yönetimi Japonya'daki diğer iller gibi geniş bir bölgeyi kapsayan bir yerel yönetim birimidir. Bu açıdan diğer illerden önemli bir farkı yoktur. Ancak ülkenin metropolü olarak Tokyo yönetimi farklı bir yönetsel sisteme sahip bulunmaktadır. Yerel hizmetlerin bir bölümü, 23 alt bölgeyi kapsayan böyle büyük bir kentte hizmetlerde bütünlüğü sağlamak amacı ile Tokyo metropolitan yönetimince yönetilmektedir. Bu durum özel alt bölgelerle (ilçelerle) ilişkileri açısından Tokyo yönetimine farklı bir konum kazandırmaktadır.

            Tokyo'nun yönetim sistemi, yasama (Tokyo Metropolitan Meclisi) ve yürütme (Vali, yönetsel komisyonlar ve görevliler) organlarından oluşmaktadır. Tokyo Metropolitan Meclisi; metropolitan alanını kapsayan kurallar koymak, bu düzenleyici kuralları değiştirmek ve yürürlükten kaldırmak, bütçeyi yapmak ve kesin hesapları onaylamak, seçim işleri komisyonu üyelerini seçmek ve seçimle belirlenen Vali'nin, vali yardımcısını atamasını kabul edip etmemek haklarına sahip bulunmaktadır. Ayrıca yine Tokyo halkının yasal temsilcisi olarak Meclis, yürütme organının yaptığı işleri denetleme ve soruşturma yetkilerine de sahiptir.

            Vali ise bir yerel yönetim birimi olan Tokyo metropolündeki hizmetlerin yönetiminden ve temsil edilmesinden sorumlu olan en üst yetkili durumundadır. Vali, iki ayrı kategoride işlerin yürütülmesinden sorumludur ve bu konularda yetki sahibidir. Bunlardan ilki yerel yönetim biriminin işleyişinden sorumluluk, diğeri de yasa veya Bakanlar Kurulu kararları ile kendisine verilmiş ulusal nitelikli işlerden sorumluluktur.

            Japonya’daki bütün kolej ve üniversitelerin %20’si, kolej ve üniversite öğrencilerinin % 34’ü Tokyo’da bulunmaktadır. Eğitim hizmetleri Tokyo'da büyük kent yönetiminin ve alt yerel yönetim birimlerinin temel görevlerindendir. Bu hizmetler, yönetimlerden bağımsız olarak, özel eğitim kurullarınca yürütülmektedir. Beşer üyeden oluşan bu kurullar, yöneticilerin önerileri üzerine Tokyo Metropolitan Meclisi tarafından atanmaktadır.

            Dokuz yıllık zorunlu temel eğitim okullarının hemen hemen tamamı yerel yönetimlere aittir. Ayrıca tüm liselerin % 40'ı büyük kent yönetiminindir. Büyük kentin teknik alanda eğitim veren iki yüksek okulu, üç ön lisans okulu, bir üniversitesi ve özel eğitim veren çok sayıda kurumu bulunmaktadır. Eğitim Kurulu'nca yönetilen bu okullara ek olarak, doğrudan yöneticiye bağlı ve yaygın eğitim yapan 600 kadar büyük kent eğitim kurumu yetişkinlere eğitim hizmeti sunmaktadır.

            Eğitim örgütünün başında, Eğitim Kurulu'na bağlı olarak görev yapan uzman personeller bulunmaktadır. Büyük Kent Eğitim Müdürü, Eğitim Bakanlığı'nın onayı ile Büyük Kent Eğitim Kurulu tarafından atanmaktadır. Alt yerel yönetim birimlerinin eğitim müdürlerinin göreve getirilmeleri ise Büyük Kent Eğitim Kurulu'nun onayı ile yerel yönetim kurulları tarafından yapılmaktadır.

            Büyük kent alanlarında, eğitim ve kültür hizmetlerinin yürütülmesi görevi ve sorumluluğunun, büyük kent yönetimi ve alt yerel yönetim birimleri arasındaki paylaşımında ülkeden ülkeye çeşitli farklılıklar bulunmaktadır. tablo 3 bazı ülkelerin büyük kent alanlarında, eğitim ve kültür hizmetlerinin yürütülmesi ile ilgili yönetimler arası görev dağılımını göstermektedir:

            Sonuç olarak eğitim ve kültür hizmetlerinin, demokratik ülkelerin tamamına yakınında büyük kent belediyelerinin öncelikli görevleri arasında olduğunu belirtmek mümkündür. Özellikle birçok ülkede; okul öncesi, ilk ve ortaokul düzeyindeki bütün örgün eğitim ve öğretim hizmetlerinin ve bunun yanında çeşitli mesleki eğitim hizmetlerinin yürütülmesi görevinin sadece yerel yönetimlere verildiği görülmektedir. Hatta kimi büyük kent yönetimleri (Tokyo Büyük Kent Yönetimi örneği), ön lisans ve lisans eğitimi ile ilgili hizmetleri de yürütmektedir. Ancak genel olarak yükseköğretim kurumlarının oluşturulması ve çalışmalarının yürütülmesinden daha çok merkezi yönetim sorumlu bulunmaktadır. Ayrıca ulusal kültürün korunması, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması ile ilgili çalışmaların da yine merkezi yönetimler veya onların görevlendirdiği çeşitli kurumlarca  yürütüldüğü tespit edilen diğer bir durumdur.

Tablo 3. BÜYÜK KENT ALANLARINDA EĞİTİM VE KÜLTÜR HİZMETLERİNİN YÖNETİMLER ARASI PAYLAŞIMI