YEREL YÖNETİMLERDE OMBUDSMANLIK

A) GİRİŞ

Yönetim bilimi varolduğu sürece etkinliğini arttırmanın yollarını aramıştır. Demokratik yönetimlerde halkın katılımı esas kriterdir. Demokratik sistemi yönlendirirken halkın şikayetlerini göz önünde bulundurma gereği, yakın tarihte yönetici sınıfının farkına vardığı bir olgudur.

İnsanlık tarihi kadar eski sayılabilecek yönetim bilimi içerisinde 19. yy. başlarında yeni gelişmeler baş göstermiştir. Bu yeni oluşum “Ombudsmanlık” adını almaktadır; buna göre bu kurumun oluşturulma amacı halkın şikayetlerini araştırmak, kamu hizmetlerinin daha hızlı bir biçimde sunulmasını sağlamak, sorunları tarafsız biçimde çözmektedir.

Ülkemizde bundan birkaç ay öncesinde gündeme gelen ve hiç kimsenin ismini bile daha önce daha önce duymadığı ombudsmanlık kurumu günümüzde dünyanın bir çok ülkesinde idari ve hukuki örgütlenme içerisinde yerini almıştır. Ombudsmanlar başarılı uygulamalarıyla yetkili otoriteler ve halk arasında adeta bir köprü olmuş; demokrasiyi daha da ilerletici yönde rol üstlenmişlerdir.

Çalışmamızın amacı; diğer ülkelerde uzun süredir var olan ve ülkemizde henüz tanınmayan bu kurumun, diğer ülkelerdeki örnekleri analiz edilerek ülkemizde yerel bazda nasıl örgütlenebileceğinin araştırılmasıdır. Bu amaçla oluşacak aşamalar ombudsmanlık kavramının tanımı, tarihçesi, yetkileri, çeşitleri ve değişik ülkelerdeki yapılarının analizidir. Bütün bu aşamalardan dayanakla ülkemiz için yerel anlamda plan yapılacak ve çalışmamız sonuç ve öneriler kısmıyla son bulacaktır.

B) OMBUDSMANLIK NEDİR?

1) OMBUDSMANLIĞIN TANIMI:

Bir İsveççe kelime olan ombudsman kelimesi bu dilde “temsilci” anlamına gelmektedir ama bu kelimenin hükümetin veya şirketinin temsilcisi olarak adlandırılması yanlış olacaktır. Bu anlamıyla bakarsak ombudsman tarafsız temsilci olarak nitelendirilir[1].

Değişik perspektiflerden ombudsman:

ü      Vatandaşların bürokratik yanlışlıklardan doğan şikayetlerini araştıran kanuni yetkilidir [2].

ü      Kamu hizmetlerinin kötü yönetiminden etkilenen insanların şikayetlerini kabul eden, araştıran ve çözmeye çalışan; atanmış ve bağımsız kişidir [3].

ü      Problemlerin araştırılmasında geniş yetkileri olan ve çözümlenmesinde önerilerde bulunan tarafsız bir sorun çözücüdür [4].

ü      Hükümetten kaynaklanan vatandaş şikayetlerinin güvenli ve hızlı bir şekilde çözülmesi için görevlendirilmiş aktif bir yönetim düzenleyici sistemdir [5].

ü      Yerel anlamda; yerel otoritelerin kötü yönetiminden kaynaklanan haksızlık ve şikayetleri araştıran kişidir.[6]

Ele alındığı üzere ombudsmanlık kavramının tanımı esnektir. Esneklik ülkelerin bu kuruma verdiği yetkilere bağlıdır. Ne kadar esnek veya katı olursa olsun; bu kurumun özünde tarafsızlık, bağımsızlık, arabuluculuk gibi unsurlar bulunmakta ve bu unsurlar genelde değişmemektedir.

2) OMBUDSMANLIĞIN TARİHÇESİ

İlk Ombudsman’ın 1809 yılında İsveç’te atanmasıyla bu kurumun 19 veya 20. yüzyıllarda ortaya çıktığı düşüncesi genel bir kanıdır, ama bu kurumun kökleri tarihte 2200 yıl öncesine dek uzanmaktadır. O dönemlerdeki Çin Hanedanlığında (Han Dynasty) “The Control Yuan” adında ombudsmanlığa benzer yönetici memurlar oluşturulmuştu. Roma imparatorluğunda da bu göreve haiz “Censor” adlı hakim ataması yapılıyordu. Orta Çağ Avrupa’sında bu görevi Hıristiyan Kilise sağlıyordu. Kilise, prens ve halk arasında arabulucu görevini yürütüyordu.

Modern ombudsmanlığın başlayışı 19. yüzyılın başlarına denk gelmiştir; bu tarihte İsveç Kralı IX. Charles yönetici sınıfın  da bir ombudsman atamıştır. 1809 tarihli İsveç yasası bugünkü anlamda modern ombudsmanlığın temeli olmuştur. İkinci ombudsmanlık ataması 1919 yılında Finlandiya’da; 3.sü 1955 yılında Danimarka’da yapılmıştır. Bir İskandinav ülkesi dışındaki ilk atama da 1962 yılında Yeni Zelanda’da yapılmıştır. Günümüzde bu kurum dünyanın birçok ülkesinde hem ulusal hem de yerel bazda örgütlenmiştir [7].

3) OMBUDSMAN YETKİLERİ

Bu bölümde ombudsmanların klasik özellik ve yetkilerine yer verilecektir. Özellikle ombudsmanlık çeşitlerinin artmasıyla birlikte, doğal olarak görev ve yetkileri de artmıştır. Bütün bu yetkilerin bir arada verilebilmesi mümkün olmayacağı üzere; çalışmamızda ilerleyen aşamalarda bu görev ve yetkilere yer yer değinilecektir.

Klasik ombudsman yetki ve özellikleri:

a.      Hükümet ve kendisini atayanlar dışında kamu görevlilerini ve bürokratları ve araştırma ve eleştirme yetkisi,

b.      Araştırmalarıyla ilgili her türlü kamu evrakına ulaşabilme yetkisi,

c.      Birlikte çalışacağı elemanlarını kendisi seçme, görev bölüşümü ve görev sonlandırma yetkisi,

d.      Şikayetler arasından istediğini araştırma yetkisi,

e.      Hükümet ve kendisini atayanlar dışında hiçbir bürokrata hesap vermeme özelliği,

f.        Kanunla göreve gelme ve herhangi haklı nedene dayanmadan görevden alınamama özelliği,

g.      Araştırma sonucuna göre şikayet taraflarına tavsiyede bulunma yetkisi,

h.      Bürokratik olarak sivil sorumluluktan muaflık özelliği,

i.        Tarafsızlık, bağımsızlık ve iş gizliliği özelliği [8]

Bu yetki ve özelliklerle birlikte ombudsmanlar:

·        Şikayetçinin avukatı değildir, bir çözüm bulmaya çalışan tarafsız bir araştırmacıdır

·        Seçilmiş değil, atanmış bir temsilcidir

·        Birbirini kendi tavsiye kararlarına uyması için zorlayamaz, fakat durumu bir üst kuruma rapor edebilir.

·        Kendisini atayanlara, kanuni yapıya, mahkeme kararlarına karşı görüş bildiremez ve araştırma yapamaz [9]

C) OMBUDSMANLIK ÇEŞİTLERİ

Ombudsmanlık kurumu zamanla değişmiş, ulusal bir yapılanmadan yerel bir yapılanmaya geçiş yapmıştır. Yerel yapılanmaya geçerken daha spesifik konulara eğilmek üzere çeşitli ombudsmanlık türleri ortaya çıkmıştır. Günümüzde bu durum özellikle gelişmiş ülkelerde çok yaygındır; bu ülkelerde hemen hemen her sektör hizmet etkinliğini arttırmak üzere kendi ombudsmanlık birimlerini oluşturmuştur.

Üniversite Ombudsmanı

Üniversite Ombudsmanı; öğrenciler, fakülteler, hizmetliler, öğretim elemanları ve üniversite hizmet birimlerine hizmet verir ve bu kesimler arasında uyuşmazlık çıktığı zaman iletişimi sağlayan kişidir. Ombudsman görevleri arasında şikayetleri araştırmak ve taraflar arasında çözümüne yardımcı olmak; üniversite hizmetleri, prosedürler, kaynak dokümanlar hakkında bilgi sağlamak, üniversite yönetiminde söz sahibi olan birimlere politika etkinliğin amacıyla müşavirlik hizmeti vermek, iyi yönetim hakkında tavsiyelerde bulunmak gibi görevler bulunmaktadır. Danışma hizmetlerinin dışında bir sorun meydana geldiğinde; sorunun türüne göre akademik kadro bölüm başkanları veya dekanlara başvurulması gereği vurgulanmakta; sonuç alınamadığı takdirde en son olarak üniversite ombudsmanına müracaat edilebileceği açıklanmaktadır [10]