AH BİZ VARSAYIMCI EKONOMİSTLER
Biz Ekonomistlerin belki de günlük yaşamımızda en fazla
karşılaştığı soru ekonomik durumun
niçin düzeltilemediği ve enflasyonun niçin düşürülemediğidir.
Konuyu uzun uzun dinlemeye tahammülü olmayan kişiler karşısında
bu soruyu espri ile savuşturmak en iyi yol gibi görünüyor. Zira
konunun anlatılması gereken o kadar farklı yönleri var ki uzun
uzadıya bunların açıklanması
ise çoğu zaman
ekonomi bilmeyen birisine anlaşılmaz ve
sıkıcı gelebilir. Alfred Marshall "ekonomi hakkında
her kısa ifade yanlış yorumlara yol açar.
Burada kullandığım muhtemel istisna dahil" derken
sanırım benzer duygular içerisinde olmalıydı.
Ekonomi
kıt olan kaynakların
optimum kullanımı
bilimidir İnsanların
kıt olan
zamanlarının bir
kısmını ekonomi
öğrenmeye ayırmalarını gerektirecek pek çok neden sayılabilir.
Samuelson "kimsenin dünya görüşü bir tek dönem ekonomi
öğreniminden sonra aynı kalamaz... Beşikten mezara kadar
tüm yaşantı
boyunca insan,
ekonominin vahşi gerçekleriyle
karşılaşacaktır. Bu
seçmen olarak
ekonominin ilkelerini bilmedikçe hiç bir zaman anlayamayacağımız
konular üzerinde karar vermek zorunda kalacaksınız. Günlük
kazancınız ekonomi ile ilgilidir. Bir tüketici
olarak kazandığınız
geliri harcamak da
öyle. Tasarruf ve
yatırım gibi ihtiyat akçelerinin
ileriye dönük
kullanımları konusunda
ekonomi sizi
bir deha
olarak yetiştirmeyi garanti etmez.
Fakat ekonomi bilmeyen bir kişi içinde bu oyunda kullanılan
zarlar hep kötü gelecektir." diyerek bu nedenleri sayar.
Samuelson'un belki de öngöremediği nokta bu oyunda kullanılan
zarların hileli olabileceğidir. Hileli zarlarla oynana oyunda
ekonomi bilmenin sonucu değiştirmeyeceğini söylemek kısmen bile
olsa doğruluk payı içermektedir.
Ekonomi için varsayımlar
bilimi de demek
mümkündür. İktisatçının verilerini
aldığı bilim dalları
vardır Psikoloji,
Sosyoloji, Siyaset
bilimi, Antropoloji,
Tarih ,İstatistik, Matematik
bunlardan başlıcalarıdır.
Bu kadar
farklı bilim dalları
ile alışveriş
halinde olan
ekonomi Arşimed gibi
kendisine bir
değnek bir
dayanak verilmesini
halinde dünyayı yerinden oynatamaz. Ekonomistlerin
Arşimed'den fazla
araç ve gerece ihtiyacı
olacaktır. Bu araç ve gereçlere de varsayım denilir.
Ekonomistlerin bu kadar çok varsayımlara başvurmaları
"iktisatçıların bir tarafını mutlaka iptal etmek gerekir,
(one hand or other hand) çünkü bir taraftan böyle olursa diğer
taraftan şöyle olur diyorlar" Şeklide esprilere de yol açmaktadır.
Temel fıkraları kadar olmasa da iktisatçılarında varsayalım ki
fıkraları insanların eğlence kaynağı olmaya devam etmektedir.
İsveçli iktisatçı Axel Leijonhufvud, iktisat mesleğinin yöntemlerinin
ilkel bir kabilenin ayinleri gibi antropolojik açıdan en iyi şekilde
anlaşılabileceğini söyler. Ancak olayın daha da realist açıklaması
Cambridge Üniversitesinden John Eatwel sden gelmiştir."Dünya
Kurduğumuz modellere uymuyorsa bu daha çok dünyanın kötülüğündendir".
İşte bu açıklama ekonomistlerin sığınabileceği bir liman
gibidir.
Ekonominin
diğer sosyal bilimlerle olan ilişkileri adeta bir zorunluluktur.
Ancak yinede ekonomistler kendi bilim dalını diğer sosyal
bilimlerden üstün görmekten geri kalmazlar. Oysa artık
ekonomistler matematiğin esiridirler. Matematik ekonomi için
Memluk devletine esir olarak gelen ve yönetimi ele geçirerek
efendi olanları hatırlatmaktadır. Ekonomi dalında 1969 yılından
bu yana Nobel ödülü verilmeye başlandı. Böylece sosyal bilimlerin kraliçesi
olarak adlandırılan
ekonomi İsveç
Bilimler Akademisince taçlandırılmış oldu.
Ekonomistlerin bilimlerini üstün görmelerinin nedeni verilen bu
taç olmasa gerek. Amerikalı filozof William James'e göre
"insanın evrendeki durumu kedinin kitaplıktaki durumu
gibidir, görür ve dinler, ama hiç bir şey anlamaz. Ne acıdır
ki günümüzde matematik karşısında ekonomistlerin düştüğü
durum kitaplıktaki kediden farklı görünmemektedir.
Wassily Leontief gibi bir matematikçi bile artık bu süreçten
rahatsızlık duyarak uzunca bir süre dergilere yazı vermedi.
Leontief 1977-1981 arasında American Economic Rewiev'de çıkan
makalelerin %54' de saf matematik, %ıı'si verilere dayalı %1ı'sinde
verisiz istatistiki analiz yapıldığını % 0.5'inde toplanan
verilerin dolaysız amprik analizinin yapıldığını söyler ve
ekler. Kesin olarak bir tane deneysel araştırma bulduk o da güvercinlerin
fayda maksimizasyonu ile ilgiliydi.
Lester Thurow ise " Newton ve çağdaşları, bugünkü
iktisatçılar gibi hareket etmiş ve modern bilgisayarla tanışmış
olsalardı, belki de yerçekimi kanunu asla keşfedilmeyecekti".
Robert Kuttner iktisadın sefaleti adlı makalesini Şu sözlerle
bitiriyor. " Thomas Kuhn'un en sık anılan görüşünü hatırlatalım:
bir paradigma ancak digeri ile terkedilebilir. Ve bugün hiçbir
ordodoksi karşıtı paradigma yer bulabilmiş değil. Çünkü
iktisadi ortodoksi, mesleğin sosyolojisiyle, terfi yayın ve proje
destekleme politikalarıyla güçlü tutulmaktadır. İktisat mesleğinde
düşüncelerin serbest piyasası, bir modelin işlediği gibi işlemeyen
bir piyasadır."
Felsefeci Leibniz 1710'da
yazdığı tanrıyı savunma adlı eserinde "Bu dünya iyi bir dünya
değildir. Ancak mümkün olanların arasında en iyisidir. Tanrı
iyiliği, bir çok eksik dünyalar arasında en az eksik olanını seçmekle
belirmiştir" derken Görünmezliği ile adeta piyasaları tanrısı
olan "invisible hand"'de mümkün olanların arasından en
iyisini ararken mi Second Best'e ulaşmıştı. Max scheler'e göre
insanı özgür kılan Geist'dir. Arapça karşılığı ruh anlamına
gelmektedir. Felsefi olarak Geist Akıl,ide, bilinçtir. Görünmez el
Ekonominin Geisti'midir? Onunda ekonomi felsefesindeki adı Rasyonel
birey olabilirmi? Homo economus'u varsaymak düşüncesi ne kadar
rasyonel bir düşüncedir? Felsefeci spinozada “insan kendi çıkarına
olan şekilde davranır” diyor
ve şunları ekliyordu “insanın özgürlüğü, aklın gücünde
belirir, aklın gücü bilgiyle gerçekleşir ve aklın gücü mutlak
değil bağıntılı bir güçtür.”
Rasyonel insanın yarattığı sömürü hangi aklın eseri?.
Yoksa azalan verimler yasası yanında
azalan rasyonelite veya azalan bilinç gibi durumlar da geçerli
olabilir mi?. Bu haliyle rasyonel bireyin, bacağını kıran
efendisine " bu kadar oynarsan bacağımı kırarsın dememiş
miydim" diye mırıldanan köle Epiktetos'tan farkı varmı?
Marjinalite kavramı da ekonomistler için inançlı bir hristiyanın
mesihine kavuşması gibi bir şey olmuştur. Mesihin ardından da
Kardinal (fayda)’in gelmesi de sürpriz olmasa gerek.
Voltaire
göre ise kuralar çekilip hayatta talihliler ve talihsizler yerlerini
almıştır. Yoksullar ve zenginler böylece
oluşmuştur. Yoksul olarak karnını doyuracaksan "baban
gibi sende efendinle çalış,onları eğlendir, merak etme karşılığını
öderler aksi taktirde dilenirsin ve gururun kırılır". Zavallı
Voltaire bugüne bakılınca yine iyi niyetliymiş. Kurada kazanma Şansınız
1/2 ama bugünkü ekonomik sistemde 1/2'nin zincirleme türevini almak
gerekiyor.
Yoksa Malthus haklımıydı? Ölümleri, doğal felaketleri, savaşları
bir anlamda olumlu gelişmeler olarak kabul ederken toplu iktisatçı
katliamlarını mı düşünmüştü? Malthusun çağlar ötesinden
gelen sesi ülkemize, Asacaksın taksim meydanında üç beş
ekonomisti bak işler nasıl düzelir şeklinde uyarlanabilir miydi?
Samuel
Bowles' iktisatçılar hem rahip hem de mühendistirler.Oyuncakları
ise ekonomidir. Kusurlu iktisat teorisinin sonuçları, pratik
tavsiyeler konusunda iktisatçılara güvenildiğinde ortaya çıkar
derken günümüz Türkiyesi ekonomisinin bir iktisatçı elinde düştüğü
duruma biraz geçmiştende olsa bir yorum getirmekte.
Gerçek
olan şu ki ekonomi günlük hayatımızın bir parçası hayatımızı
yönlendiren bilimlerin
başında gelmekte. Keynes ünlü " İstihdam, Faiz ve
Paranın Genel Teorisi" adlı
klasik eserinin son satırlarında neden ekonomi öğrenmeli
sorusuna en iyi yanıtı verir. "Ekonomistlerin ve politika
filozoflarının fikirleri,
doğru olsun
veya olmasın,
sanıldığından daha
etkilidirler. Gerçektende dünyayı
bu fikirler yönetmektedir. Her türlü entellektüel etkiden bağımsız
olduğunu sanan pratik insanlar genellikle artık hayatta olmayan bir
ekonomistin esiridirler."
İsmail
Güneş
Aralık 1995
