PANEL VERİ KULLANARAK ARZ ANALİZİ: TÜRKİYE'DE BALIKÇILIK SEKTÖRÜNE UYGULAMA

Prof. Dr. Bedriye Saraçoğlu

Gazi Üniversitesi, İ.İ.B.F., Ekonometri Bölümü

Prof. Dr. Osman Aydoğuş

Gazi Üniversitesi, İ.İ.B.F., İktisat Bölümü

Dr. Nezir Köse

Gazi Üniversitesi, İ.İ.B.F., Ekonometri Bölümü

Bilindiği üzere ekonometrik uygulamalarda zaman serisi verisi ve yatay kesit veriler kullanılmaktadır. Ancak bir çok halde bu iki tür verinin ayrı ayrı uygulanması yetersiz kalmaktadır. Bu durumda, iki tür veri birleştirilerek panel veri setleri oluşturulur. Panel veri setleri ile yapılan analizler birçok avantaj sergilemelerine karşın yorumlama güçlüklerini de beraberinde getirmektedir. Genel olarak panel veri analizleri "sabit etki" ve "rassal etki" olmak üzere iki tür model altında yapılmaktadır. Bu çalışmada, balıkçılık sektöründe yapılan bir uygulama ile panel verilerin sağladığı avantajlar ve dezavantajlar tartışılmış ve araştırmacıların dikkat etmesi gereken unsurlar vurgulanmıştır. Bu arada, sektörün arz analizi ile ilgili önemli sonuçlar elde edilmiştir.

Türkiye su ürünleri sektörüne ilişkin arz (üretim), deniz (avcılık) ve kültür (yetiştiricilik) ayrımında panel veri seti kullanılarak ekonometrik bir çerçevede analiz edilmiştir.

Deniz balıkları arz denklemi aşağıda tanımlanmıştır.

Burada: “i” indisi balık türünü “t” indisi ise zamanı göstermektedir.

: i-ci balık için t zamanındaki deniz balıkları üretim miktarı (ton)

P_it : i-ci balık için t zamanındaki reel fiyat (TL/kg) : Reel fiyatlar “su ürünleri fiyat indeksi, 1987=100” kullanılarak hesaplanmıştır.

DP_it : (Hamsi balığı için 1 diğer balıklar için sıfır değerini alan kukla değişken x P_it) şeklinde hesaplanan fiyat eğim kukla değişkeni (slope dummy variable)

N_it : Tekne sayısı (tüm balık türleri için trol+gırgır tekne sayısı toplamından oluşmaktadır).

S2_it : i-ci balık türü için t zamanında bir ve iki yıl önceki dönemlerde avlanan balık toplamı

S4_it : i-ci balık türü için t zamanında bir, iki, üç ve dört yıl önceki dönemlerde avlanan balık toplamı

S6_it : i-ci balık türü için t zamanında bir, iki, üç, dört, beş ve altı yıl önceki dönemlerde avlanan balık toplamı

Trend : Zaman değişkeni ( her balık türü için t=0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 değerlerini almaktadır).

Panel veriler kullanılarak gerçekleştirilen pooled tahminler “sabit etki modeli” benimsenerek yapılmıştır. Sabit etki modelinde sabit terim (intercept term) her balık türü için farklı olmaktadır. Modelde sabit terim a_i olarak tanımlanmıştır. “i” indisi her balık türü için bu katsayının farklılaştığını göstermektedir (“i” indisi balık türü). Sabit etki modeli bireyler arası (balık türü) ortalamanın zamanla farklılaştığını ancak varyansın sabit kaldığını ifade etmektedir.

Deniz balıkları arz denklemi tahmininde, yatay kesitte yirmiyedi balık türü ve zaman boyutunda sekiz dönemlik (1991-98) yıllık gözlem olmak üzere toplam 216 gözlemden oluşan panel veri kümesi kullanılmıştır. Veri setini oluştururken bizleri kısıtlayan en önemli unsur fiyat değişkeni olmuştur. Fiyat değişkenlerine ilişkin verilere 1991-98 yılları arasındaki dönemler için ulaşılmıştır. Bu nedenle yıllık veri sayısı 1991-98 arasındaki toplam sekiz dönem olarak alınabilmiştir. Bu model kısa-dönem modeli olarak adlandırılabilir. Dolayısıyla niteliği gereği politika önerileri türetmeye çok elverişli değildir. Model sektörün kısa dönemli işleyiş özelliklerine ışık tutması açısından yararlıdır ve uzun dönemli zaman serisi verilerine dayalı modelin geliştirilmesi için önemli ipuçları sağlayabilir. Diğer bir ifadeyle, model klasik anlamda bir arz modeli değildir. Sadece üretimi etkileyen faktörleri incelemektedir.

Deniz balıkları arz denkleminde yer alan değişkenlerin büyük bir bölümü istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. İstatistiksel olarak anlamlı olmayan tek değişken bazı balık türlerine ait trend değişkenidir. Determinasyon katsayısı (R²) oldukça büyüktür. Ayrıca, otokorelasyon sorununun olmadığı tespit edilmiştir. İstatistiksel kriterler modelin oldukça tatminkar sonuçlar verdiğini göstermiştir.

Balık arzında etkili olan faktörlerin başında balık stokları gelmektedir. Ekonometrik modelde gecikmeli balık üretimlerinin toplamından oluşan stok değişkenleri tanımlanmıştır. Stok değişkenleri, bir yıllık gecikmeli üretim; Bir ve iki yıllık gecikmeli üretimlerin toplamı; Bir, iki ve üç yıllık gecikmeli üretimlerin toplamı şeklinde birikimli üretimler şeklinde altı yıllık gecikmeye kadar hesaplanmıştır. Ayrıca, maksimum gecikme altı iken altı yıllık veri kaybı olacaktır. Ancak bu kayıp 1991-98 yıllarından daha önceki yıllarda üretim verilerine ulaşılması sonucu önlenmiştir. Tanımlanan stok değişkenlerinden hangilerinin ekonometrik modelde yer alacağı genelden-özele yaklaşımı çerçevesinde belirlenmiştir. Bu yaklaşım sonucunda belirlenen stok değişkenler iki, dört ve altı gecikmeli birikimli üretimlerdir. İki yıllık gecikmeli stok değişkeni katsayısı pozitif iken dört ve altı yıllık gecikmeli stok değişkenlerine ait katsayılar negatiftir. Bu durum, geçmişte gerçekleşen iki yıllık birikimli üretimlerin cari dönem üretimi üzerinde pozitif bir katkıya sahip olduğunu göstermektedir. Buna karşın, dört ve altı yıllık gecikmeyi içeren birikimli üretimler cari dönemdeki üretimi azaltıcı bir etkiye sahiptir. Bu durum, geçmiş dönemlerde gerçekleştirilen balık avlarının artması sonucunda denizlerimizde oluşan balık stoklarındaki azalmalarının cari dönem balık üretimini azalttığını göstermektedir.

Panel veri tahminleri sonuçları önsel beklentiler ile uyumludur. Başka her şey aynı iken çıktı (balık) fiyatlarının artması durumunda üretimin artması beklenir. Buna karşılık, hamsi fiyatındaki değişmelerin etkisini diğer balıkların fiyatından ayırt etmemizi sağlayan fiyat-kukla değişkeninin işaretinin istatistiksel olarak anlamlı ve negatif çıkmış olmasını ihtiyatla yorumlamak gerekir. Kukla değişkenin katsayısı da dikkate alındığında hamsi balığı için fiyat esnekliği negatif olmaktadır ki, beklentilerle bağdaşmamaktadır. Bu beklenmedik durum çalışmanın kapsadığı dönemin hemen başında hamsi stoklarında yaşanan büyük çöküş ile ilişkili olabilir

Trend değişkeni deniz balıkları arz denkleminde yer almayan diğer değişkenlerin etkisini yansıtması amacıyla ekonometrik modele dahil edilmiştir. Gümüş, istavrit(karagöz), izmarit, kılıç, mercan, mezgit, orkinoz, palamut ve sarpa balık türleri için trend değişkeni istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur. Geriye kalan 18 balık türü için trend değişkeni istatistiksel olarak anlamlıdır. Buna karşın, negatif trend katsayısına sahip balık türleri barbunya, gümüş, iskarmoz, istavrit(karagöz), istavrit(kraça), kaya balığı, kolyoz, lüfer, mezgit, orkinoz, palamut, sarpa ve uskumrudur. Negatif trend katsayısına sahip balık türleri içerisinde istatistiksel olarak anlamlı olanları barbunya, iskarmoz, istavrit(kraça), kaya balığı kolyoz, lüfer ve uskumrudur. Bu durum, bazı balık türlerinde üretimin ilerleyen yıllarda artacağı bazılarında ise azalacağını göstermektedir. Trend katsayıları için tahmin edilen değerler dikkate alındığında, levrek ve kefal balıklarında ilerleyen dönemler için üretim artışlarının diğer balık türlerine nispeten daha yüksek olacağını söyleyebiliriz. Tahmin edilen trend katsayıları istavrit(kraça) ve iskarmoz balıkları için gelecek yıllardaki üretimlerin azalacağına dair kanıtlar içermektedir. Ancak, gelecekle ilgili bu tahminler diğer şeyin sabit kalması varsayımıyla geçerlidir. Ayrıca, stok değişkenlerine ait katsayı tahminlerinin ortaya koyduğu gibi, üretim artışlarını engelleyecek en önemli unsurların başında balık stoklardaki gelişmeler gelmektedir.

Kültür balıkları arz denklemi ise aşağıda tanımlanmıştır.

Burada:

: i-ci balık için t zamanındaki kültür balıkları üretim miktarı (ton)

P_it : i-ci balık için t zamanındaki reel fiyat (TL/kg) : Reel fiyatlar “su ürünleri fiyat indeksi, 1987=100” kullanılarak hesaplanmıştır.

Trend : Zaman değişkeni

Kültür balıkları arz denklemi fiyat değişkenine ilişkin verilerin olmaması nedeniyle sadece üç dönemi içeren yıllık gözlemler kullanılarak oluşturulan panel veri kümesi ile tahmin edilebilmiştir. Yatay kesitte sekiz balık türünün yer alması sonucunda toplam 24 panel veri kümesiyle tahminler gerçekleştirilmiştir

Kültür balıkları arz denklemi tahmin sonuçlarına göre fiyat ve trend değişkeni istatistiksel olarak anlamlıdır. Trend değişkeni arz denkleminde yer almayan tesis sayısındaki artışların etkisi şeklinde yorumlanabilir. Kültür balıkçılığında tesis sayısının yıllar itibariyle sürekli arttığı ve halen yapımı devam eden tesis sayısının oldukça fazla olduğu bilinmektedir.