KUZGUN BARAJINDAN YARARLANAN TARIM İŞLETMELERİNDE ÜRETİM PLANLAMASI

Prof. Dr. Semiha KIZILOĞLU

Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi

Tarım Ekonomisi Bölümü- ERZURUM

GİRİŞ

Bir ülke ekonomisinde tarım sektörünün rolü büyüktür. Sanayileşmiş ülkelerde, gelişen sanayinin paralelinde tarım sektörü de gelişmiştir. Gelişmekte olan ülkemizin de ekonomisinde tarımın önemli bir yeri vardır. Ülke nüfusunun gıda maddesi gereksinimini sağlayan, ayrıca sanayi sektörüne kaynak oluşturan tarım sektörünün beklenen gelişmeyi gerçekleştirmesi, kıt olan üretim faktörlerini en iyi şekilde değerlendirmesine bağlıdır.

Mevcut kaynakların etkin bir şekilde kullanılması ise, üretim faaliyetlerinin iyi bir şekilde organizasyonuna olanak verecek planların hazırlanıp uygulanmasıyla sağlanabilir.

Karasal iklimin hakim olduğu Erzurum İlinin Daphan, Karasu, ve Kandilli ovasının sulanmayan 61306 hektarlık alanının, 51752 hektarlık kıraç kısmının sulanmasına olanak sağlamak amacıyla 1985 yılında Kuzgun Barajının yapımı başlamıştır. İlk sulama faaliyeti, 1995 yılında 2040 hektarlık alanın sulanmasıyla gerçekleştirilmiştir. Sulama sonucu bölgede, genellikle uygulanan hububat- nadas sistemi ortadan kalkacak,sulanan arazide ürün deseni de değişecektir. Ürün deseninin, sulama sonucu değişmesiyle bölgede hububat yanında ayçiçeği, şekerpancarı, patates gibi sulu koşullarda üretilebilen sanayi ürünlerinin ve bölgedeki ekolojik koşullara uygun olan bahçe ürünlerinin de üretilme olanağı sağlanmış olacaktır. Küçük tarım işletmelerinin hakim olduğu bölgede, çiftçilerin genel kültür ve mesleki bilgi düzeylerinin düşük olduğu ve ürün deseninde yer alacak çeşidin belirlenmesinde, genellikle, gelenek ve göreneklerin etkili olduğu yapılan çalışmalarla saptanmıştır (Kızıloğlu, 1993., Kızıloğlu, 1994 ). Bu yapıdaki üretim ünitelerinde, sulu tarıma geçildikten sonra mevcut kaynakları en uygun bir şekilde kullanarak, bölge için kâr marjı en yüksek olan ayçiçeği üretimine yer veren ürün desenini içeren ileriye dönük üretim planlarının verimli olarak kullanılmasını sağlamak imkan dahilindedir.

Bölgedeki tarım işletmelerinde, monokültür üretim biçiminin yaygın olması ve uygun üretim planlarının uygulanmaması nedeniyle faktör verimliliği düşük ve dolayısıyla gelir kaybı olduğu varsayılarak, bunun önlenebilmesi mümkün olabileceği düşünülmüş ve bu araştırma doğrusal programlama tekniğinden yararlanılarak bu amaçla yapılmıştır.

Bir plandan yoksun olarak çalışan tarım işletmelerinde, mevcut üretim faktörlerinin etkin bir şekilde değerlendirilmediği bilinmektedir (Aras ve Çakır, 1966.,Bozdağ, 1978 ).

Bölge işletmeleri için geliştirilmiş olan üretim planları ile çiftçilere;

1. Kaynak tahsisindeki düzensizlikleri giderme ve kıt kaynakları en doğru bir şekilde tahsis etme,

2. Giderek kıtlaşan tarıma elverişli arazileri, verim gücünü koruyarak kullanabilme,

3. Yapılan masraflar karşılığında daha fazla gelir sağlama,

4. Tarımsal faaliyeti daha bilgili ve bilinçli yaparak işletme gelirini artırma,

5. Başta arazi, işgücü olmak üzere üretim faktörlerinin daha iyi değerlendirilmesine elverişli faaliyetleri saptama konularında yardımcı veya rehber olunabilme hedeflenmiştir.

Materyal ve Yöntem

Ülkemizde tarım işletmelerinde defter veya kayıt tutma alışkanlığının henüz oluşmadığı bilinmektedir. Bu nedenle, araştırmalar için gerekli olan veriler muhasebe kayıtlarının bulunmadığı veya yetersiz olduğu durumlarda genellikle uygulanan anket yöntemiyle derlenmektedir. Bu araştırma için de aynı yol izlenmiştir. Çiftçinin güvenini kazanmak ve kendisine yöneltilen sorulara doğru cevaplar vermesini sağlamak gayesiyle, bölgede uzun yıllardan beri çalışan, bölgeyi ve köylüyü yakından tanıyan Tarım İl ve İlçe Müdürlüklerinin teknik elemanıyla birlikte köylere ve anket yapılacak işletmelere gidilmiştir.

Çalışmada veri kaynağını oluşturan anketler, araştırıcı tarafından araştırma konusunu, uygulanacak ekonomik analiz metodu dikkate alınmak suretiyle hazırlanmıştır.

Ön çalışma sonucunda elde edilen veriler (araştırma bölgesinde yer alan köylerde bulunan işletmelerin arazi varlıklarının ) dökümü bilgisayarda yapılmıştır.

Araştırma bölgesini oluşturan 1617 tarım işletmesine ait toplam arazi genişlikleri örnekleme çalışmalarının esası olan normal dağılıma yakın olacak şekilde sınıflandırılması yapılmıştır. Tabakalı Örnekleme Yöntemine göre örnek sayısı saptanmıştır.

Tabakalı Örnekleme Yöntemine göre örnek sayısı saptanırken şu formül kullanılmıştır.

N S N_h . S_h²

n = ---------------------------------

N² . D ² + S N_h . S_h²

Formülde ; n = örnek sayısı,

N= Ana kitleyi oluşturan işletme sayısı,

N_h = h. Tabakadaki işletme sayısı,

S_h ² = h. Tabakadaki varyans ,

d²

D = -------

z²

(d: örnek ortalaması ile anakitle ortalaması arasındaki farkın hata payı, z: kabul edilen hata payına göre standart normal dağılım çizelge değeridir).

%10 hata payıyla çalışıldığı kabul edilerek, Örnek sayısı n = 96 olarak hesaplanmıştır.

N_h1

Tabakalara göre örnek sayısının dağılımı ise n₁ = ------------- . n

N

Oranlı dağılım formülü kullanılarak yapılmıştır

Bu çalışmada tabakalara ayrılan işletmeler işletme grubu olarak ele alınmıştır.

Tarım işletmelerinin bir üretim birimi olarak ele alınarak, çiftçi aile tarafından sağlanan ve işletmede kullanılan varlıkların ( arazi, nüfus, hayvan vb. gibi sermaye unsurları ) ekonomik değerlendirmelere uygun olarak ifade edilmeleri sağlandıktan sonra doğrusal programlama yöntemiyle optimum planlar saptanmıştır.

Toplanabilirlik, bölünebilirlik, sınırlılık kabullenmeleri ile uygulanabilen doğrusal programlamada amaç fonksiyonu, matematiksel olarak;

n

Z = S Cj Xj

J=1

Şeklinde gösterilmektedir. Bu eşitlikte, Xj, üretim faaliyetlerinin faaliyetinin seviyesini Cj, bu faaliyetlerin brüt kârını temsil etmektedir.

İşletmelerde, mevcut kaynaklarla kârı maksimum kılacak üretim planlarının saptanması amaçlandığında amaç fonksiyonu;

S Cj Xj =Zmax.

Şeklinde ifade edilir.

Doğrusal programlama yöntemini uygulayabilmek için, üretimi sınırlandıran faktörler ve bunların miktarları, planlamada yer alacak üretim faaliyetleri, bu faaliyetlere ait faktör – ürün katsayıları ve tahmini fiyatlar saptanmıştır.

Doğrusal programlama metodunun uygulanabilmesi için bitkisel ve hayvansal üretim faaliyetinin gereksinim duyduğu faktör miktarlarını ifade eden faktör (input ) – ürün (output ) katsayıları hesaplandıktan sonra optimum planın elde edilmesinde yararlanılacak simpleks çizelgeler hazırlanmıştır.

İşletmelerde çeşitli üretim faaliyetlerinin işgücü ihtiyacı, dört farklı dönemdeki çalışılabilir günler sayısına göre ve EİB cinsinden saat olarak saptanmıştır.

Saptana işgücü dönemleri şunlardır;

I. Dönem ( 1 Nisan – 30 Haziran ): Tarla faaliyetlerinin başladığı dönemdir. Toprak hazırlığı, ekim gübreleme, sulama, çapalama, boğaz doldurma işlemlerinin ve yoncanın birinci biçiminin yapıldığı dönemdir.

II. Dönem ( 1 Temmuz – 31 Ağustos ): Hububat grubu bitkilerin hasat, harman ve taşıma işlemlerinin yapıldığı ayrıca çayırların biçildiği dönemdir.

III. Dönem (1 Eylül – 31 Ekim ): Güzlük hububat için toprak hazırlığı, çapa bitkilerinin söküm, toplama, taşıma işleminin ve yoncanın ikinci biçiminin yapıldığı dönem.

IV. Dönem ( 1 Kasım – 31 Mart ): Bitkisel ürünlerle ilgili faaliyetlerin son bulduğu, yalnız hayvancılık faaliyetlerinin yapıldığı dönemdir.

Ahır, ağıl gibi hayvancılık faaliyetinde kullanılan binaların kapasiteleri, anketlerle saptanan alan büyüklükleri sınırlayıcı faktör olarak plana alınmıştır.

Tarım işletmelerinde ot, saman ve arpa gibi bazı ürünler faaliyet şubeleri arasında transferi yapılabilmektedir. Bu çalışmada da ot, saman ve arpa gibi ürünler transfer sırası olarak üretimi sınırlayıcı faktör olarak plana dahil edilmişlerdir. Çünkü bunların girdi ( input ) olarak kapasiteleri, başka şubedeki üretim alanlarıyla sınırlı olmaktadır.

Planlama için üretim faaliyetleri saptanırken, araştırma bölgesinde bizzat araştırıcı tarafından yapılan anketlerden yararlanılarak bölgede yaygın olan faaliyetler tespit edilmiş, daha sonra ise Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesinin Tarla Bitkileri, Bahçe Bitkileri ve Zootekni Bölümü Öğretim Üyelerinin görüşleri ve yapılan araştırma sonuçları da dikkate alınarak, bölge şartlarında uygulanabilir bitkisel ve hayvancılık faaliyet kolları saptanmıştır.

Kıraç arazide nadası azalmak amacıyla ve bölge çiftçisinin ekmeklik un gereksinimini karşılayan geleneksel ürünü olan buğday, hayvancılık faaliyetinde yem ihtiyacını karşılayan tek yıllık yem bitkisi fiğ ve nadas uygulaması bütün grupların planına alınmıştır. Burada şu önemli hususu belirtmek gerekmektedir: Baraj tamamlansa bile bu yörede, sulanamayan arazi kalacaktır. Çünkü barajdan yararlanacak köylerin arazisi dağınık ve bölgede daha önce de belirtildiği gibi engebeli arazi de mevcuttur. Bu özelik dikkate alınarak Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri bölümü öğretim üyelerinin görüşler ve yapılan çalışmalar incelenerek, hazırlanan planlarda kıraç araziden en etkin şekilde yararlanmayı sağlayacak ürün deseni de saptanmaya çalışılmıştır.

Başlangıç planına sulu arazide buğday, arpa-şalgam(ikinci ürün), ayçiçeği, şekerpancarı, patates, lahana, bahçe bitkileri, yonca, korunga, fiğ ve çayır olmak üzere 11 bitkisel, süt sığırcılığı ve koyunculuk faaliyetinden oluşan 2 hayvancılık faaliyetine yer verilmiştir. Hayvancılık faaliyeti olarak süt sığırcılığı ve koyunculuk faaliyetleri aşağıda belirtilen varsayımlar altında plana alınmıştır

-Araştırma kapsamındaki her çiftçi hayvanlarını kendi işletmesinde yetiştirmekte ve damızlık gereksinimini de kendi karşılamaktadır.

-İşletmeden sağlanan damızlıklar beş yılda bir yenilenmektedir.

-Hayvanlar 18 aylıkken satılmaktadır.

Bu varsayımlar çerçevesinde planda hayvancılık faaliyetleri, hayvan birimi ile ifade edilmiştir. Yapılan hesaplama sonucunda süt sığırcılığı faaliyetinde, 1 İnek Birimi: 1 İnek, %20 Damızlık, %52 Satılık 18 aylık Genç Hayvanı ifade etmektedir.

Koyunculuk Faaliyetinde ise 1Koyunculuk Birimi: 1 Koyun, %20 Damızlık, %54 Satılık Koyun miktarını ifade etmektedir.

Ayrıca planlara alım ve satım faaliyetleri yanında, işlerin yoğun olduğu dönemlerde, yabancı işgücünden yararlanıldığı dikkate alınarak planlamada işgücü kiralama faaliyetine de yer verilmiştir.

ARAŞTIRMA BULGULARI

Anket verilerine göre araştırma bölgesinde işletmeler ortalaması olarak bir işletmenin, toplam arazi varlığı 144.31dekar olup bunun % 87.72’sini tarla arazisi, % 10.87’si çayır, % 1.41’i de kullanılamayan arazidir.

İşletmelerde sulu tarla arazisinin % 26’ sı tahıl grubu bitkilere, %47’si yem bitkileri, %23’ü ise endüstri bitkileri, % 4’ünde de yemeklik baklagiller ve başta lahana, şalgam olmak üzere diğer bitkilerin üretimine tahsis edilmiştir.

Hazırlanan simpleks çizelgeler bilgisayarda QSB hazır paket programı kullanılarak, araştırma kapsamındaki işletmelere ait kârı maksimum yapacak optimum ürün desenleri elde edilmiştir. Analiz sonucu işletmelerin kârlarını maksimum yapacak olan optimum ürün desenleri çizelge 1, çizelge 2, çizelge 3, çizelge 4, çizelge 5, çizelge 6’da gösterilmiştir.

Sulamadan sonra işletmelerin mevcut kaynakları kullanarak yalnız ürün deseninde değişiklik yapmak suretiyle brüt kârlarında ortalama % 223’e varan artışlar sağlayabilecekleri yapılan analizlerden anlaşılmaktadır. İşletmelerde mevcut işgücünden yararlanma oranının da arttığı optimum planların analiziyle anlaşılmaktadır. Bu sonuç, atıl işgücünün bulunduğu işletmeler için oldukça önemli olduğu ifade edilebilir.

Bölgede bir yağ fabrikası bulunmaktadır. Araştırma kapsamında bulunan fabrika (Doyasan Yağ Fabrikası ) bölgede ayçiçeği üretilmediği için İskenderun’dan rafine yağ getirip işlemektedir. Fabrika yetkilileri, şayet bölgede yağlık ayçiçeği üretilirse üretilen ayçiçeğini alarak ayçiçek yağı üretecek ünitenin ilave edilebileceğini kendileri için bu uygulamanın daha kârlı olduğunu ifade etmişlerdir. Sulama sonu ürün çeşidinin artırılması ve yapılan çalışmalar (Kızıloğlu;1994) neticesinde de bölge üreticisi için kârlı ürün olan ayçiçeği üretimini yaygınlaştırmak amacıyla hazırlanan simpleks çizelgelerde ayçiçeğine de yer verilmiştir.

Elde edilen çözümlerde ayçiçeğinin de yer aldığı görülmektedir.

Çizelge1. I. Grup İşletmelerde Optimum Plan

Planda Yer Alan Faaliyetler	Faaliyet Seviyeleri	Kullanılan Kaynaklar
Fiğ	4.50 Birim	Kıraç tarla arazisi 12.57 Dekar
Buğday	4.54 Birim
Nadas	3.53 Birim
Arpa-( 2. ürün olarak Şalgam)	2.53 Birim	Sulu Tarla Arazisi 11.04 Dekar
Şeker Pancarı	8.51 Birim
Yonca	7.86 Birim	Yonca arazisi 7.86 Dekar
Çayır	5.57 Birim	Çayır Arazisi 5.57 Dekar
Süt Sığırcılığı	15.00 Birim	Ahır Kapasitesi 180.55m²
Koyunculuk	22.60 Birim	Ağıl Kapasitesi 60.00m²
Ot Alımı	39328.35 Kg.	I. Dönem İşgücü 865.18 Saat II. Dönem İşgücü 928.40 Saat III. Dönem İşgücü 878.34 Saat IV. Dönem İşgücü 1401.20 Saat Sermaye 3 658 063 100 TL.
Saman Alımı	32121.23 Kg.
Arpa Alımı	4221.03 Kg.
Plandan Sağlanan Brüt Kâr 5 725 404 720 TL.

Çizelge 2. II:Grup İşletmeler İçin Optimum Plan

Planda Yer Alan Faaliyetler	Faaliyet Seviyeleri	Kullanılan Kaynaklar
Fiğ	18.50 Birim	Kıraç Tarla Arazisi 47.25 Dekar
Buğday	17.86 Birim
Nadas	10.89 Birim
Arpa- (2.ürün olarak Şalgam )	6.27 Birim	Sulu Tarla Arazisi 14.65 Dekar
Şeker Pancarı	5.20 Birim
Lahana	3.18 Birim
Yonca	16.32 Birim	Yonca Arazisi 16.32 Dekar
Çayır	6.17 Birim	Çayır Arazisi 6.17 Dekar
Süt Sığırcılığı	16.50 Birim	Ahır Kapasitesi 200.86 m²
Koyunculuk	29.11 Birim	Ağıl Kapasitesi 75.69 m²
Ot Alımı	21937.42 Kg.	I. Dönem İşgücü 970.93 Saat II. Dönem İşgücü 2117.28 Saat III. Dönem İşgücü 997.76 Saat IV. Dönem İşgücü 1423.16 Saat Sermaye2 739 788 670 TL.
Saman Alımı	51227.12 Kg.
Arpa Alımı	8724.81 Kg.
Planın Sağladığı Brüt Kâr 7 223 987 900 TL.

Çizelge 3. III: Grup İşletmeler İçin Optimum Plan

Planda Yer Alan Faaliyetler	Faaliyet Seviyeleri	Kullanılan Kaynaklar
Fiğ	15.45 Birim	Kıraç Tarla Arazisi 55.94 Dekar
Buğday	24.99 Birim
Nadas	15.50 Birim
Arpa – Şalgam	13.37 Birim	Sulu Tarla Arazisi 38.67 Dekar
Ayçiçeği	9.57 Birim
Şeker Pancarı	10.63 Birim
Lahana	5.10 Birim
Yonca	24.15 Birim	Yonca Arazisi 24.15 Dekar
Çayır	21.43 Birim	Çayır Arazisi 21.43 Dekar
		I. Dönem İşgücü 2599.20 Saat II. Dönem İşgücü 2120.40 Saat III. Dönem İşgücü 2086.20 Saat IV. Dönem İşgücü 2487.02 Saat Sermaye 2 696 591 650 TL.
Süt Sığırcılığı	18.41 Birim
Koyunculuk	32.30 Birim
Ot Alımı	383257.46 Kg.
Saman Alımı	49085.23 Kg.
Arpa Alımı	4032.25 Kg.
Planın Sağladığı Brüt Kâr 15 362 697 740 TL:

Çizelge 4. IV. Grup İşletmelerde Optimum Plan

Planda Yer Alan Faaliyetler	Faaliyet Seviyeleri	Kullanılan Kaynaklar
Fiğ	22.42 Birim	Kıraç Tarla Arazisi 70.07 Dekar
Buğday	26.75 Birim
Nadas	20.90 Birim
Arpa – Şalgam	14.85 Birim	Sulu Tarla Arazisi 48.14 Dekar
Şeker Pancarı	15.85 Birim
Ayçiçeği	10.29 Birim
Lahana	7.15 Birim
Yonca	27.50 Birim	Yonca Arazisi 27.50 Dekar
Çayır	22.34 Birim	Çayır Arazisi 22.34 Dekar
Süt Sığırcılığı	18.30 Birim	Ahır Kapasitesi 220.50 m²
Koyunculuk	38.50 Birim	Ağıl Kapasitesi 100.90m²
Ot Alımı	17210.80.Kg..	I. Dönem İşgücü 1667.97 Saat II. Dönem İşgücü 2152.48 Saat III. Dönem İşgücü 1828.57 Saat IV. Dönem İşgücü 1646.89 Saat Sermaye 2 242 736 880 TL.
S