TÜRKİYE’DE GELİR GRUPLARINA GÖRE GIDA TALEBİ

Dr. Seda ŞENGÜL

Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

Ekonometri Bölümü, 01330-ADANA

ABSTRACT

The paper describes a two stage model of households’food demand by income groups in Turkey. Demans for the food aggregate is represented by a Working-Leser type single equation model while demand for eight dictict food types is modelled in a complete demand system using the LA/AIDS functional form. Etimation is based on household budget survey data for 1994. The results showed demands parameters for the medium, high and the highest income households to be responsive to prices, income and socio-demographic variables. Demand for low and the lowest income households were responsive to income and prices only. The elasticities of income and prices have been changed by income groups in Turkey.

1. GİRİŞ

Beslenme insanların temel gereksinmelerinin başında gelmesine karşın, belirli bir satın alma gücüne sahip insanlar satın aldıkları gıdalarda sağlık, hijyen, kalite, servis gibi özellikleri ararken, satın alma gücünden yoksun insanlarda nicel anlamda yeterli düzeydegıdayı almaya çalışırlar. Küreselleşme sürecinin hızla gelişmekte olduğu günümüzde, Türkiye dahil pek çok ülkede gelir dağılımındaki eşitsizlik artmış ve bu sorun ekonomik gündemin ön sıralarında yer almaya başlamıştır.

Türkiye’de 1994 yılında, en düşük gelire sahip olan hanehalklarının %20’si toplam gelirin %4,9’unu alırken, en yüksek gelire sahip olan hanehalklarının %20’si ise %54,9’unu almaktadır (DİE, 1997). Yani, en yüksek gelir grubunda yer alan haneler, en düşük gelir grubunda yer alan hanelerden 11,2 daha fazla gelire sahiptirler.

Gelir dağılımındaki bu çarpıklık gelir gruplarına göre gıda tüketiminde de gözlenmiştir. 1994 yılında yapılan toplam gıda, içki, tütün harcamasının %12’sini en düşük gelire sahip olan hanelerin %20’si yaparken, %29’unu en yüksek gelire sahip olan hanelerin %20’si yapmaktadır. Diğer bir deyişle, en yüksek gelir grubundaki haneler, en düşük gelir grubundaki hanelerden 2,4 kat daha fazla gıda harcaması yapmaktadırlar (DİE, 1997).

Türkiye’de haneler arasında gözlenen gelir ve tüketim farklılığı nedeniyle gelir gruplarına göre gıda tüketim yapısının incelenmesi önemlidir.

Aynıca, etkin bir gıda politikasının oluşturulmasında gıda gelir ve fiyat esneklikleri önemli araçlardır. Ancak, gıda politika analizlerinin genellikle toplulaştırılmış gelir grupları için (nüfusun tümü için) hesaplanmış fiyat ve gelir esneklikleri baz alınarak yapılması toplulaştırma yanlılığına (aggregation bias) neden olabilmekte ve değişik gelir gruplarındaki tüketicilerin ekonomik parametrelerdeki (örn: fiyat değişimi) değişime farklı tepkide bulunma olasılıklarının belirlenmesi güçleşmektedir (Fabiosa ve ark., 1996).

Aynı gelir grubunda yer alan birey ya da hanelerin tüketim davranışlarının benzer olması nedeniyle gelir gruplarına göre birey ya da hanelerin gıda tüketim yapılarının belirlenmesi, fiyat-talep ve gelir-talep esnekliklerinin hesaplanması gıda politikalarının oluşturulmasında, alternatif fiyat politikalarının refah düzeyi üzerindeki etkisinin değerlendirilmesinde yararlanılacak önemli bilgilerdir (Pinstrup-Andersen ve ark, 1978; Burney ve Akmal, 1991).

Bu araştırmanın amacı, Türkiye’de hanelerin gelir gruplarına göre gıda talep parametrelerini hanelerin ekonomik özelliklerinin (gelir, fiyat) yanında, sosyo-demografik özelliklerini de dikkate alarak ayrı ayrı tahmin etmek, fiyat-talep, geliri-talep esnekliklerinin ve sosyo-demografik özelliklerine ilişkin parametrelerin gelir gruplarına göre nasıl değiştiğini belirlemektir. Çalışmanın ülke için önemi, küreselleşen günümüz dünyasında ileri teknolojik gelişmelere rağmen açlık, gıda güvencesizliği ve dolayısıyla beslenmenin (gıda tüketiminin) bugün olduğu gibi gelecekte de Dünyada ve Türkiye’de önemli bir sorun olacağı beklentisinden kaynaklanmaktadır. Çalışmanın bulguları doğrultusunda, konuyla ilgili politika üreten, karar alan ve uygulamayı yürütenlere yardımcı olunabileceği gibi konuya ilgi duyanlara da yararlı olunacağı umulmaktadır.

2. Çalışmada Kullanılan Veriler ve Değişkenler

2.1. Veri Kaynağı ve Gelir Gruplarının Oluşturulması

Bu çalışmanın ana veri kaynağı olarak, Devlet İstatistik Enstitüsünün 1994 yılında gerçekleştirdiği Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketi ham verileri kullanılmıştır. Bu anket her ay dönüşümlü olarak değişen 2188 örnek haneye olmak üzere toplam 26256 haneye uygulanmıştır. Bu çalışmada verilerin değerlendirilme aşamasında 90 hanehalkına ait anket formunun (toplam gelirin, toplam harcamanın sıfır olması vb) iptal edilmesi nedeniyle analize tabi tutulan örnek hanehalkı sayısı 26166’dır.

Ankette nihai örnekleme birimi hanehalkı olduğundan analizler hanehalkı üzerinden yapılmıştır.

2.2. Modelde Kullanılan Değişkenler

Bu çalışmada uygulanan modelde kullanılan değişkenler ve ortalama değerleri çizelge 1’de verilmiştir.

Satın alma gücü göstergesi olarak toplam harcama kullanılmıştır. Talep modelinde toplam harcamanın değişken olarak kullanılması, toplam harcamanın geçici özellikleri (servet, zenginlik vb) kullanılabilir gelirden daha iyi yansıtması ve hanehalkı anketlerinde açıklanan hanehalkının gelirine ilişkin verilerinin genellikle hatalı olması nedeniyle daha uygundur (Thomas, 1972).

Modelde 4 grupta incelenmiş olan hanahalkı reisinin öğrenim durumu almaşığında okur-yazar değil, okur- yazar olup bir okul bitirmedi grubu referans değişken olarak kullanılmıştır.

Tüketimde ölçek ekonomisinin var olup olmadığının belirlenmesinde ve refah karşılaştırmalarında önemli bir değişken olan hanehalkı genişliği değişkeni 0-25 yaş grubu, 26-65 yaş grubu ve 66 ve daha büyük bireyler olmak üzere üç almaşığa ayrılmıştır:

0-21 yaş grubunu, genellikle ailesiyle birlikte yaşayan ve herhangi bir ücret almayan bireyler oluşturmaktadır. Ancak, DİE Hanehalkı Tüketim Harcamaları anketinde 19-25 yaşları arasındaki bireylerin aynı grupta yer alması nedeniyle bu çalışmada I. grup 0-25 yaşları arasındaki bireyleri kapsamaktadır. 26-65 yaş grubunda hanehalkı reisi yer almakta ve bu grup genellikle hanenin gıda gereksinmesini satın almayı üstlenen ve gıda satın almaya karar veren bireylerden oluşmaktadır. Üçüncü grup, genellikle emekli bireyleri kapsamaktadır. Bu ayrım, bireylerin yalnızca besinsel tercihlerini değil, aynı zamanda bireylerin yaşlarına göre hanelerin yapısını ve özelliğini de yansıtması nedeniyle önemlidir.

Yatay kesit verileriyle gıda talep tahmini yapıldığında anketlerin yıl boyunca farklı dönemlerde değişik hanelerle yapılması nedeniyle talepte mevsimsellil olabileceğinden mevsimin talep üzerindeki etkisi yapay (dummy) değişken olarak modele dahil edilmektedir. Bu çalışmanın veri kaynağını oluşturan anketlerde her ay değişen hanelerle yapıldığından dolayı mevsimin talep üzerindeki etkisi, anket dönemi 3’er aylık 4 döneme (I. üçer aylık dönem Aralık, Ocak, Şubat, II. üçer aylık dönem Mart, Nisan, Mayıs, III. üçer aylık dönem Haziran, Temmuz, Ağustos, IV. üçer aylık dönem Eylül, Ekim, Kasım) ayrılarak incelenmiştir. II.üçer aylık dönem referans değişken olarak kullanılmıştır.

Yerleşim yeri genişliği, kentsel ve kırsal yerleşim yerleri arasında tüketim alışkanlığının farklı olması nedeniyle önemlidir. Kent merkezlerinde özellikle süpermarket, hipermarket gibi büyük alışveriş birimlerinden yapılan satın alma oranının artması gibi dağıtım kanallarının neden olduğu değişim, değişik genişlikteki yerleşim birimlerindeki tüketiciler arasındaki farklılığı artırmıştır. Yerleşim yeri genişliği, DİE 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketinde 6 ayrı kategoride derlenmiştir. Bu çalışmada ise yerleşim yeri büyüklüğünün talep üzerindeki etkisini net olarak görebilmek amacıyla 0-2000 nüfuslu yerleşim birimleri, 2001-20000 nüfuslu yerleşim birimleri, 20001-200000 nüfuslu yerleşim birimleri, 200001 + nüfuslu yerleşim birimleri olmak üzere 4 kategoriye ayrılmıştır. 0-2000 nüfuslu yerleşim birimi referans değişken olarak alınmıştır.

Modelde kullanılan sosyo-demografik değişkenlerin seçiminde olabilirlik Oran testinden yararlanılmıştır.

Çizelge 1. Türkiye’de Hanelerin Gelir Gruplarına Göre Sosyo-Demografik Özellikleri

Gelir Grupları	I.%20	II.%20	III.%20	IV.%20	V.%20	Ortalama
Hane Genişliği	3,98	4,49	4,70	4,82	4,87	4,57
Hanehalkı Reisinin Öğrenim Durumu
Okur yazar değil-Okuryazar	37,50	21,92	17,52	11,71	8,65	19,66
İlkokul	53,61	57,48	54,01	52,13	41,90	51,83
Orta-Lise	8,62	18,44	24,21	27,23	29,84	21,67
Yüksekokul	0,27	2,16	4,26	8,93	19,61	6,84
Hanede Çalışan Bireylerin Oranı	32,25	32,37	34,43	35,78	38,42	34,67
Hanedeki Bireylerin Yaş Dağılımı
0-25	44,72	50,30	50,81	51,14	48,38	49,07
26-65	43,67	44,64	45,44	45,63	48,57	45,59
66 ve +	11,61	5,06	3,75	3,23	3,05	5,34
Yerleşim Yeri Genişliği
0-2000	18,78	13,68	11,52	9,44	8,26	12,34
2001-20000	23,65	20,08	18,38	16,36	12,06	18,11
20001-200000	21,36	22,66	24,31	25,90	24,88	23,82
200001+	36,21	43,58	45,79	48,30	54,80	45,73
Ekmek ve Tahıl Grubu Harcama Oranı	28,19	27,32	26,46	24,95	21,65	25,71
Et ve Balık Grubu Harcama Oranı	11,18	13,31	14,58	15,74	18,76	14,71
Süt, Peynir ve Yumurta Grubu Harcama Oranı	12,60	12,91	13,10	13,34	13,66	13,13
Hayvansal ve Bitkisel Yağlar Grubu Harcama Oranı	7,95	7,48	7,22	7,09	6,81	7,31
Yaş-Kuru-Dondurulmuş Sebze ve Meyve Grubu Harcama Oranı	21,30	22,59	23,10	23,65	24,41	23,01
Şeker	5,05	4,61	4,13	3,65	3,13	4,11
Reçel, Bal, Çikolata ve Şekerleme Grubu Harcama Oranı	2,10	2,30	2,42	2,94	3,20	2,59
Diğer Gıda Ürünleri Grubu Harcama Oranı	11,63	9,48	8,99	8,64	8,38	9,43
Toplam Gıda Harcaması /Toplam Harcama	47,36	44,36	40,80	36,46	29,94	39,78
Gelir Grubunun Gıda Harcaması/Toplam Gıda Harcaması	11,35	16,18	19,62	23,00	29,85	100,0
Örnek Genişliği	5234	5233	5233	5233	5233	5233

2.3. Birim Fiyatlar ve Mevcut Olmayan Fiyatlar

DİE 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketinde fiyatlar derlenmemiş olmasına karşın, satın alınan ürünün miktarına ve harcamasına ilişkin veriler derlenmiştir. Harcamanın tüketim miktarına bölünmesiyle birim fiyatlar elde edilebilmektedir. Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen Aylık İstatistik Bülteninde yer alan perakende fiyatların da birim fiyatlar olması nedeniyle bu çalışmada kullanılan fiyat verileri birim fiyatlardır. Birim fiyatların kullanıldığı çalışmalara Jones ve Yen (1994), Gracia (1994), Laajimi (1995), Jensen ve Manrique (1996), Su ve Yen’in (1996) çalışmaları örnek olarak verilebilir.

Gıda alt gruplarının birden fazla ürünü kapsaması nedeniyle (örneğin; ekmek ve tahıl alt grubu; ekmek, un, bulgur, pirinç, makarna vb), ilgili gıda alt grubunu oluşturan ürünlerin fiyatlarının grup içindeki harcama paylarıyla ağırlıklandırılmasıyla her bir gıda alt grubu için ortalama fiyatlar bulunmuştur. Bu ortalama fiyatlar, gıda alt gruplarını temsil eden fiyatlar olarak kullanılmıştır (Jensen ve Manrique, 1996).

Yatay kesit verileriyle yapılan talep analizlerinde, bireyler veya hanehalkları anket dönemi boyunca incelenen ürünü satın almadıklarından dolayı sıfır harcama veya sıfır tüketim derlenebilmektedir. Bu sıfır harcama veya sıfır tüketimin derlenme nedenleri; hanelerin ya söz konusu ürünü seyrek satın almalarından (satın alma seyrekliği; infrequency of purchase), ya halihazırdaki gelirleri veya piyasadaki mevcut fiyatlar ile satın alamadıklarından (corner solution, Tobit), ya da gerçekte o ürünün tüketicisi olmadıklarından (abstention) dolayı olabilir (Tobin, 1958; Blisard ve Blaylock, 1993; Ekinci, 1997). Ancak, bazı haneler veya bireyler bazı ürünleri satın alamamalarına veya almamalarına karşın piyasada her bir ürün için bir fiyat vardır.

Bu çalışmada, sıfır harcama/sıfır tüketim kaydeden haneler için fiyatların belirlenmesinde yerleşim yeri genişlikleri dikkate alınmıştır. DİE 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketinde 6 yerleşim yeri genişliği yer almaktadır. Bu 6 yerleşim yerinin her birinde yer alan ve harcama/tüketim kaydeden haneler için hesaplanan birim fiyatların ortalaması alınmış ve bu fiyatlar ilgi yerleşim biriminde yer alan ve sıfır harcama kaydeden hanelerin fiyatları olarak kullanılmıştır.

3. Talep Modeli

Bu araştırmada, Türkiye’de hanelerin gelir gruplarına göre talepleri Neoklasik talep teorisine göre zayıf ayrılabilirlik (weak separability) varsayımı altında iki aşamalı bütçeleme süreci olarak modellenmiştir. Zayıf ayrılabilirlik (weak separability) varsayımında birinci aşama, hanehalkının bütçesini gıda, giyim, konut, eğitim, vb ana mal grupları arasındaki bölüştürmesini göstermektedir. Bu aşamada, gıda hariç diğer ana mal gruplarının (giyim, konut vb) fiyatına ilişkin verilerin mevcut olmaması nedeniyle, hanenin harcama payı kararının hanehalkının toplam bütçesinin bir fonksiyonu olduğu dikkate alınmış ve bu aşamada Working-Leser modeli (Working, 1943) kullanılmıştır. İkinci aşama, hanehalkının birinci aşamada belirlediği gıda harcama payını gıda alt grupları arasındaki paylaşımını göstermekte olup, gıda alt gruplarına ilişkin talep parametreleri LA/AIDS modeli kullanılarak tahmin edilmiştir (ayrıntılı bilgi Deaton ve Muellbauer, 1980a; 1980b; Şengül, 2001).

Birinci aşamada kullanılan Working-Leser modeli 1. Eşitliğe, 2. Eşitlikte gösterilen değişkenlerin dahil edilmesiyle çözümlenmiştir.

(1)

(2)

Burada; W_F : Gıda harcamasının toplam harcama içindeki payını, : Sabit katsayıyı,

X: Toplam harcamanın logaritmasını, : Gıda harcamasının parametresini göstermektedir.

2. Eşitlikteki değişkenler ikinci aşamada uygulanan LA/AIDS modelinde Pollak ve Wales (1981) dönüşümüne göre dahil edilen sosyo-demografik değişkenlerdir. Working-Leser modeline göre gıda harcama esnekliği 3. Eşitliğe göre hesaplanmaktadır.

(3)

Bu çalışmada hanelerin tercihlerinin zayıf ayrılabilir özellikte olduğu varsayıldığından gıda harcamalarını (DİE, 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketindeki sınıflandırma dikkate alınarak) 8 gıda alt grubu arasında paylaştırdıkları kabul edilmiş ve bu gıda alt grupları aşağıda verilmiştir.

i) Ekmek ve Tahıl: Ekmek, un, pirinç, makarna, bulgur, nişasta, irmik, tarhana, şehriye vb.

ii) Et ve Balık: Sığır, koyun, kuzu, keçi, oğlak, manda, dana eti, kümes ve av hayvanları, sakatat, sucuk, sosis vb, hamsi, istavrit, mezgit, barbunya, çupra, kefal, kalkan, lüfer, palamut, tirsi, zargana, izmarit, midye vb.

iii) Süt, peynir ve yumurta: Peynir (beyaz, kaşar, tulum, gravyer, çökelek vb), süt, süt tozu, krema, kaymak, yoğurt, yumurta vb.

iv) Hayvansal ve Bitkisel Yağlar: Tereyağı, kuyruk yağı, iç yağı, margarin, ayçiçek yağı, pamuk yağı, mısırözü yağı, zeytinyağı vb.

v) Yaş-Kuru-Dondurulmuş Sebze ve Meyveler: Ayva, elma, portakal, limon, çilek, kavun, ceviz, kuru incir, sarı leblebi, marul, nane, bakla, havuç vb.

vi) Şeker: Toz şeker, kesme şeker

vii) Reçel, Bal, Çikolata, Şekerleme: Çilek reçeli, ayva, marmelat, petek bal, pekmez, çikolata, akide şekeri, sakız, elma şekeri vb.

viii) Diğer Gıda Ürünleri: Çay, adaçayı, ıhlamur, kahve (çekirdek, çekilmiş vb), neskafe, kakao, buzlu çay, su, maden suyu ve sodası, gazoz (sade, meyveli), kola, meyve suyu, ayran, tuz, baharat, salça, konserve, hazır yemek, hazır çorba, zeytin, turşu, ketçap, mayonez, cips vb.

İkinci aşamada, hanelerin gıda talep parametrelerini elde etmek için kullanılan Yaklaşık İdeal Talep Sisteminin (Almost Ideal Demand System) formülasyonu 4. Eşitlikte verilmiştir.

(i, j=1, 2,...,n) (4)

W_i: i. gıda alt grubunun (i=1,2,...,8) harcama payını,

P_j: j. gıda alt grubunun fiyatını,

X: Hane başına gıda harcamasını, P: 5. Eşitlikte verilen fiyat indeksini göstermektedir.

(5)

Denklem 4’teki modelin doğrusal olmaması nedeniyle tahmini zordur. Yapılan ampirik çalışmalarada, bu model (4. Eşitlik) 6. Eşitlikte verilen indeks kullanılarak doğrusallaştırılmakta (Burton ve Young, 1992) ve Doğrusal Formda Yaklaşık İdeal Talep Sistemi (Linear Approximated Almost Ideal Demand System- LA/AIDS) olarak adlandırılmaktadır (Deaton ve Muellbauer, 1980a).

(6)

: W_i harcama payının ortalamasıdır.

Türkiye’de hanelerin gıda taleplerini fiyat ve harcama gibi ekonomik değişkenlerin yanında hanelerin sosyo-demografik özelliklerinin de etkilediği göz önünde tutularak modele ekonomik değişkenlerin yanında ve sosyo-demografik değişkenlerde ilave edilmiştir. Sosyo-demografik değişkenler modele eklendiğinde sabit terim 7. Eşitliğe dönüşmekte ve bu dönüştürme işlemi Pollak ve Wales transferi (1981) olarak bilinmektedir.

(7)

Burada;

n_j: Hanede, j. yaş grubundaki birey sayısı,

Y_j: j.genişlikteki yerleşim yeri için 1, diğer durumlarda 0 (j=1,2,3),

HO_j: Hanehalkı reisi j. öğrenim düzeyinde ise 1, diğer durumlarda 0 (j=1,2,3),

M_j: j.3 ay için 1, diğerleri için 0 (j=1,2,3),

Bu durumda, Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin aylık gıda talebinin analizinde kullanılan modele sosyo-demografik değişkenlerin ilave edilmesiyle, 4. denklem, 8. denklem 8’e dönüşmüştür.

(8)

Burada;

n_j: Hanede, j. yaş grubundaki birey sayısı,

Y_j: j.genişlikteki yerleşim yeri için 1, diğer durumlarda 0 (j=1,2,3),

HO_j: Hanehalkı reisi j. öğrenim düzeyinde ise 1, diğer durumlarda 0 (j=1,2,3),

M_j: j.3 ay için 1, diğerleri için 0 (j=1,2,3),

P_j: j. gıda alt grubunun fiyatı,

X: n sayıdaki gıda alt grubuna yapılan (i=1, 2,....,n) toplam harcamadır.

Tam Bilgiyle En Yüksek Olabilirlik tahmin edicisi, hata teriminin normal dağılım gösterdiği, güncel korelasyon (contamporaneo) olmasına karşın otokorelasyon olmadığı varsayımları altında tam talep sistemini, olabilirlik fonksiyonunu maksimize ederek çözmektedir. Bu tahmin edicinin özellikleri, diğer maksimum olabilirlik tahmin edicileriyle aynı olup, asimptotik düzeyde tutarlılık, normal dağılım ve etkinlik özelliklerini sağlamaktadır (Fomby ve ark.,1984).

Tam talep sistemi eşitliklerinin toplama , homojenlik , simetri ve negatiflik kısıtlarını da sağlaması gerekmektedir.

Toplama kısıtında (i=1,2,....,8) koşulu =0 olmamasına, diğer bir deyişle, varyans-kovaryans matrisinin tekil (singular) olmasına neden olmaktadır. Sistemdeki n eşitlik yerine n-1 eşitliğin tahmin edilmesi bu sorunun çözümünü sağlamakta ve çıkarılan eşitliğin parametreleri toplama kısıtı kullanılarak tahmin edilen n-1 eşitliğin parametrelerinden elde edilebilmektedir (Barten, 1969).

Homojenlik ve simetri özelliklerinin sağlanıp sağlanmadığı Olabilirlik Oran Testine (Likelihood Ratio) göre belirlenmiştir.

Doğrusal Formda Yaklaşık İdeal Talep Sistemi için esneklik formülleri aşağıda verilmiştir.

Harcama esnekliği;

; i=1,2,.....,n (9)

Marshallian Fiyat Esnekliği;

-1; i,j=1,.....,n (10)

Çapraz Fiyat Esnekliği;

(11)

Slutsky eşitliği kullanıldığında Hicksian fiyat esnekliği Marshallian fiyat esnekliğinden elde edilmektedir (12. Eşitlik).

(12)

Bu çalışmada bazı haneler anket dönemi boyunca incelenen gıda alt gruplarının içerdiği gıda maddelerini tüketmediklerinden dolayı sıfır harcama değerleri kaydedilmiştir. Verilerin büyük oranda sıfır gözlemleri içermesi durumunda, bütün gözlemlere (sıfır ve pozitif) en küçük kareler yönteminin uygulanması parametre tahminlerinin yanlı (biased) olmasına, sıfır gözlemlerin ihmal edilmesi de etkinlik (efficiency) kaybına neden olmaktadır (Amemiya, 1985). Bu çalışmada da yanlı ve tutarsız tahmine neden olmamak için Heckman’ın (1979) iki aşamalı tahmin yöntemi uygulanmıştır. Birinci aşamada, hanenin incelenen gıda alt grubunu tüketme olasılığını (Ters Mils Oranını) belirlemek amacıyla Probit regresyonu tahmin edilmiştir (13. Eşitlik). Ters Mills Oranı, aynı zamanda gözlemlerin yanlı (bias) tahminini ortadan kaldırmaktak amacıyla da kullanılmaktadır.

(13)

Burada Rh_i, Ters Mils Oranını göstermekte olup, 14. Eşitlik şeklinde formüllenmektedir (14. Eşitlik).

(14)

Tahminin ikinci aşamasında (LA/AIDS), her bir hanenin ilgili gıda alt grubunu tüketme olasılığını gösteren Ters Mills Oranı enstrüman değişken olarak kullanılmıştır. Bu durumda, bu çalışmada uygulanan LA/AIDS modeli 15. Eşitlik şeklinde gösterilebilir.

LA/AIDS modeline göre hesaplanan gıda alt grupları harcama esneklikleri; ilgili gelir grubundaki haneninb toplam gıda harcamasındaki değişmenin i.gıda alt grubunun harcamasında neden olacağı değişmeyi göstermektedir. Ancak, gıda alt gruplarının harcama esnekliklerini toplam harcamaya göre hesaplamak, gıda alt gruplarının taleplerine ilişkin daha genel bir durumu ortaya koymaktadır.

Gıda harcamasının gelir arttıkça toplam harcama içerisindeki payının azaldığı Engel Yasası olarak bilinmektedir. Dolayısıyla, bir anlamda gıda alt gruplarının toplam harcamaya göre esneklikleri gelir-talep esnekliği olarak kabul edilebilir. Toplam harcamaya göre gıda alt gruplarının esnekliklerini hesaplanabilmesi için öncelikle toplam gıda harcama esnekliğinin hesaplanması gerekmektedir.

Working-Leser modeline göre hesaplanan gıda harcama esnekliğinden (3. Eşitlik) yaralanarak gıda alt gruplarının toplam harcamaya göre esneklikleri, yani entegre edilmiş esneklikleri (integrated elasticities) 16. Eşitlikte verilen formül ile hesaplanmaktadır (Bieri ve De Janvry, 1972; Manser, 1976; Gracia, 1994; Brosing, 2001).

(16)

Burada; : i. gıda alt grubunun harcamasının toplam harcamaya göre esnekliği (X), : Toplam gıda harcamasının toplam harcamaya göre esnekliği (Working Leser modeline göre gıda harcama esnekliği), : i. gıda alt grubunun harcamasının toplam gıda harcamasına göre esnekliğidir (bu çalışmada, gıda alt gruplarının LA/AIDS modeline göre hesaplanan esneklik değerleri).

4. Türkiye’de Gelir Gruplarına Göre Hanelerin Gıda Talep Yapısı

Talep analizlerinde talep teorisinin kısıtları olan homojenlik ve simetri kısıtlarının sağlanıp sağlanmadığının test edilmesi, hesaplanan fiyat ve harcama esnekliklerinin Neoklasik talep teorisiyle tutarlı olup olmadığının belirlenmesi açısından önemlidir. Homojenlik ve simetri kısıtlarının sağlanıp sağlanmadığı Olabilirlik Oran testiyle belirlenmiştir.

Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin gıda talep sistemlerinde, talep teorisi kısıtlarından homojenlik kısıtının istatistiksel olarak %5 önem düzeyinde sağlandığı belirlendikten sonra, homojenlik ve simetri kısıtlarının birlikte sağlanıp sağlanmadığı test edilmiştir. Homojenlik ve simetri kısıtlarının da %5 önem düzeyinde sağlandığı çizelge 3’ten gözlenebilir. Dolayısıyla, Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin gıda talep sistemlerinde yer alan parametrelere göre hesaplanan harcama ve fiyat esnekliklerinin Neoklasik tüketici teorisiyle tutarlı olduğu ifade edilebilir.

Çizelge 3. Türkiye’de Gelir Grupları İçin Homojenlik, Homojenlik ve Simetri

Kısıtlarının Test Edilmesi (*)

Kısıtlar	LOGLR	LOGL	LR	SD	c^2(0,05)
I.Gelir Grubu
Homojenlik	47324,03	47328,17	8,28	7	14,01
Homojenlik ve simetri	47308,18	47328,17	39,98	28	41,30
II.Gelir Grubu
Homojenlik	49144,81	49149,82	10,02	7	14,01
Homojenlik ve simetri	49130,08	49149,82	39,48	28	41,30
III.Gelir Grubu
Homojenlik	50849,49	50856,38	13,78	7	14,01
Homojenlik ve simetri	50837,49	50856,38	37,78	28	41,30
IV.Gelir Grubu
Homojenlik	52015,56	52021,49	11,86	7	14,01
Homojenlik ve simetri	52004,68	52021,49	33,62	28	41,30
V.Gelir Grubu
Homojenlik	52619,67	52624,89	10,44	7	14,01
Homojenlik ve simetri	52604,69	52624,89	40,40	28	41,30

LOGL_R: Kısıtlı Modelin Logaritmik Olabilirliği (Logaritmic Likelihood), LOGL: Kısıtsız Modelin Logaritmik Olabilirliği (logaritmic likelihood), LR: Olabilirlik Oranı, SD: Serbestlik Derecesi. (*): Sistemdeki eşitlik sayısı kadar homojenlik kısıtı alınmaktadır. Sistemde m tane eşitlik olduğu varsayıldığında m(m-1)/2 kadar simetri kısıtı alınmaktadır.

Bu çalışmada, incelenen bütün gıda alt gruplarının kendi fiyat esneklikleri hem Marshalian da, hem de Hicksian da negatif bulunmuştur. Bu da negatiflik koşulunun sağlandığını göstermektedir.

Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin gıda taleplerine ilişkin sistemdeki eşitliklerin bir kısmında Breush-Pagan testi sonucu Değişen Varyans (heteroscedasticity) probleminin olduğu belirlenmiştir. Toplam gıda harcamasının değişen varyans problemine neden olduğu varsayılmıştır. Değişen varyans problemiyle karşılaşıldığında, tahmin edilen parametreler minimum varyanslı olmamakla birlikte yansızdırlar. Bu nedenle sistemdeki eşitlikler değişen varyans altında tutarlı varyans-kovaryans matrisi kullanılarak hesaplanmıştır (White, 1980).

Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin gıda talep sistemlerinin homojenlik ve toplama kısıtları altında Tam Bilgiyle En Yüksek Olabilirlik (Full Information Maximum Likelihood) tahmin edicisiyle çözümünden elde edilen parametre tahminleri Ek 1’de sunulmuştur.

Sıfır harcama değerleri nedeniyle modele dahil edilen Ters Mills Oranı (tüketim olasılığı); Türkiye’de I. %20’lik gelir grubunda ekmek ve tahıl, et ve balık, süt, peynir ve yumurta, bal, reçel, şekerleme ve çikolata grupları ile şeker eşitliklerinde %5 önem düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif işaretli, hayvansal ve bitkisel yağlar grubu ile sebze ve meyve grubunda ise %5 önem düzeyinde istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur. Bu da, Türkiye’de I. %20’lik gelir grubunda yer alan hanelerin, ekmek ve tahıl, et ve balık, süt, peynir ve yumurta, bal, reçel, çikolata ve şekerleme gruplarının kapsadığı nürünleri ve şekeri satın alma kararlarının olumlu olduğunu göstermektedir. Yani, bu gıda alt gruplarına ilişkin harcamaları sıfır olan potansiyel tüketici hanelerin, gelirleri veya bu gıda alt gruplarının içerdiği ürünlerin fiyatları değiştiğinde bu gıda alt gruplarının içerdiği ürünleri tüketme olasılıkları pozitiftir. Ayrıca, Ters Mills Oranının istatistiksel olarak anlamlı olması halinde sıfır gözlemlerin ihmal edilmesi parametre tahminlerinin yanlı olmasına neden olacaktır. Ters Mills Oranının R²’değerlerini iyileştirme etkisi olmakla birlikte, bu çalışmada R² değerlerinin, zaman serisi verileriyle yapılan çalışmalarının R² değerlerine göre düşük olduğu Ek 1’den izlenebilir. Ancak, bu çalışmada hanehalkı düzeyinde yatay kesit verilerinin, sistem eşitliğinin kullanılmış olması ve örneklem büyüklüğünün de yeterince yüksek olması nedeniyle uyum iyiliğinin sağlandığı söylenebilir.

Türkiye’de düşük (II. %20’lik gelir grubunda) gelir grubunda yer alan hanelerin talep sisteminde Ters Mills Oranı, ekmek ve tahıl grubunda negatif işaretli, et ve balık, süt, peynir ve yumurta gruplarında ve şekerde pozitif işaretli ve istatistiksel olarak %5 önem düzeyinde anlamlı elde edilmiştir.

Türkiye’de orta gelir grubundaki hanelerin gıda talep sistemlerinde Ters Mills Oranı, et ve balık, süt, peynir ve yumurta ve hayvansal ve bitkisel yağlar gruplarında pozitif işaretli ve istatistiksel olarak %5 önem düzeyinde anlamlı hesaplanmıştır. Buradan, Türkiye’de III. %20’lik gelir grubunda yer alan ve potansiyel tüketici olan hanelerin et ve balık, süt, peynir ve yumurta ve hayvansal ve bitkisel yağlar gruplarının kapsadığı ürünlerde satın alma kararlarının olumlu olduğu sonucu çıkartılabilir.

Türkiye’de yüksek gelir grubundaki hanelerin gıda talep sistemlerinde Ters Mills Oranı, et ve balık, süt, peynir ve yumurta gruplarında pozitif işaretli ve şekerde negatif işaretli olup, istatistiksel olarak %5 önem düzeyinde anlamlıdır.

Türkiye’de en yüksek gelir grubundaki hanelerin gıda talep sistemlerinde Ters Mills Oranı, et ve balık, süt, peynir ve yumurta ve hayvansal ve bitkisel yağlar gruplarında ve şekerde istatistiksel olarak %5 önem düzeyinde anlamlı hesaplanmıştır. Ancak, et ve balık, süt, peynir ve yumurta ve hayvansal ve bitkisel yağlar gruplarında pozitif etkili, şekrede ise negatif etkili bulunmuştur. Bu bulgu, Türkiye’de en yüksek gelir grubunda yer alan ve potansiyel tüketici olan hanelerin et ve balık, süt, peynir ve yumurta ile hayvansal ve bitkisel yağlar gruplarının kapsadığı ürünleri satın alma kararlarının pozitif yönde, şekeri satın alma kararlarının ise negatif yönde olduğunu göstermektedir.

Türkiye’de en düşük ve düşük gelir gruplarındaki hanelerin gıda talep sistemlerinde, modele dahil edilen yaş gruplarına ilişkin değişkenlerin önemli bölümü (21 parametreden 11’i) istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur (Ek 1). Türkiye’de I. ve II. %20’lik gelir gruplarındaki hanelerin ekmek ve tahıl grubu ile şeker harcama paylarıyla modele dahil edilen yaş grupları arasında pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki vardır. En düşük gelir grubunda, 0-25 yaş grubuna bir bireyin eklenmesi et ve balık, hayvansal ve bitkisel yağlar, sebze ve meyve gruplarının harcama paylarını negatif yönde ve istatistiksel olarak etkilemekle birlikte, bu etki küçüktür. Düşük gelir grubunda ise 26-65 yaş grubu ve 66 ve daha büyük yaştaki birey grubu ile bal, reçel, şekerleme ve çikolata grubuna yapılan harcama oranı arasında ters yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı etki olmasına rağmen bu etki küçüktür. Bu bağlamda, Türkiye’de en düşük ve düşük gelir gruplarında yer alan hanelerin gıda taleplerini yaş gruplarına göre birey sayısının önemli ölçüde (ekmek ve tahıl grubu dışında) etkilemediği ve istatistiksel olarak anlamlı bulunan gruplarda da bu etkinin küçük olduğu söylenebilir. Dolayısıyla, toplam gelirin sabit kalması koşuluyla, Türkiye’de en düşük ve düşük gelir gruplarında yer alan hanelere bir bireyin eklenmesiyle ekmek ve tahıl grubunun kapsadığı ürünler ile şekerin zorunlu ihtiyaç malları olmaları nedeniyle, sınırlı olan aile geliri büyük oranda bu gruptaki gıda maddelerinin harcamalarına gitmekte ve bu haneler sınırlı bütçelerinden et ve balık gibi göreli olarak fiyatları yüksek gıda gruplarına daha az pay ayırmakta oldukları ifade edilebilir.

Türkiye’de 5 gelir grubunun her birinde, hanelerin gıda talepleri ile yerleşim yeri büyüklükleri arasında önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır.

Türkiye’de en düşük ve düşük gelir gruplarında ve büyük yerleşim yerlerindeki (200000’den daha fazla nüfuslu) hanelerin ekmek ve tahıl grubu harcama payları küçük yerleşim yerlerindeki hanelere göre yüksektir. En düşük ve düşük gelir gruplarında yer alan ve 20001-200000 nüfuslu yerleşim birimlerinde ikamet eden hanelerin et ve balık grubu ile sebze ve meyve grubu harcama payları diğer yerleşim birimlerinde yer alan hanelere göre yüksektir. Bu gelir gruplarında süt, peynir ve yoğurt grubu, hayvansal ve bitkisel yağlar grubu ve şekere oransal olarak en fazla harcama yapan haneler 0-2000 nüfuslu yerleşim birimlerinde, en az harcama yapan haneler ise büyük yerleşim birimlerinde yer almaktadır.

Türkiye’de orta gelir grubunda yer alan hanelerde ekmek ve tahıl grubu harcama payı 200000’den daha fazla nüfuslu yerleşim birimlerinde, et ve balık grubu ile sebze ve meyve grubu harcama payı 20001-200000 nüfuslu yerleşim birimlerinde diğer yerleşim yerlerine göre yüksek iken, en az nüfuslu (0-2000) yerleşim birimlerinde düşüktür.

Bu gelir grubunda, 0-2000 nüfuslu yerleşim birimlerinde yer alan hanelerin süt, peynir ve yumurta grubu, hayvansal ve bitkisel yağlar grubu, diğer gıda ürünleri grubu ile şeker harcamaları oransal olarak daha yüksek iken, 20001-200000 nüfuslu yerleşim yerlerindeki hanelerin süt, peynir ve yumurta grubu ve hayvansal ve bitkisel yağlar gurubuna yaptıkları harcama ile 200000’den daha fazla nüfuslu yerleşim birimlerindeki hanelerin şeker ve diğer gıda ürünleri grubuna yaptıkları harcama oransal olarak daha düşüktür.

Türkiye’de yüksek gelir grubunda, modele dahil edilen yerleşim yeri büyüklüklerine göre ekmek ve tahıl grubuna en düşük harcamayı 0-2000 nüfuslu yerleşim birimlerindeki haneler, en yüksek harcamayı ise 200000’den daha fazla nüfuslu yerleşim birimlerindeki haneler yapmaktadır.

Bu gelir grubunda, et ve balık grubu ile sebze ve meyve grubu harcama payının en yüksek olduğu haneler 20001-200000 nüfuslu yerleşim birimlerinde, süt, peynir ve yumurta, hayvansal ve bitkisel yağlar grubu harcama payı ile şeker harcama payının en yüksek olduğu haneler 0-2000 nüfuslu yerleşim birimlerinde, et ve balık, sebze ve meyve harcama paylarının en düşük olduğu haneler 0-2000 nüfuslu, süt, peynir ve yumurta harcama payının en düşük olduğu haneler 20001-200000, hayvansal ve bitkisel yağlar ve şeker harcama paylarının en düşük olduğu haneler ise en büyük yerleşim birimlerindedirler.

Türkiye’de en yüksek gelir grubunda yer alan hanelerin talep sisteminde yerleşim yeri değişkenlerinin etkisi incelendiğinde; Türkiye’de en yüksek gelir grubunda 2001-20000 nüfuslu yerleşim birimlerindeki hanelerin ekmek ve tahıl grubu ve sebze ve meyve grubu harcama payları, 20001-200000 nüfuslu yerleşim birimlerindeki hanelerin et ve balık grubu, 0-2000 nüfuslu yerleşim birimlerindeki hanelerin süt, peynir ve yumurta grubu, hayvansal ve bitkisel yağlar ve şeker harcama payları yüksektir. Bu gelir grubundaki hanelerin ekmek ve tahıl grubu, et ve balık grubu, sebze ve meyve grubu harcama payları 0-2000 nüfuslu yerleşim birimlerinde, süt, peynir ve yumurta grubu harcama payı 20001-200000 nüfuslu, hayvansal ve bitkisel yağlar grubu ve şeker harcama payları 200000’den fazla nüfuslu yerleşim birimlerinde düşüktür.

Hanenin sosyal statüsünün gıda talebi üzerindeki etkisini belirlemek için modele yapay değişken (proxy) olarak dahil edilen hanehalkı reisinin öğrenim düzeyi değişkenleri en düşük ve düşük gelir gruplarında bir bütün olarak Olabilirlik Oran testi sonuçlarına göre anlamlı bulunmalarına rağmen, bu gelir gruplarına ilişkin talep sisteminde bu değişkenlere ait 21 parametreden 15’i istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur. İstatistiksel olarak anlamlı parametrelerin etkisi ise küçüktür.

Türkiye’de orta, yüksek ve en yüksek gelir gruplarında hanehalkı reisinin öğrenim düzeyiyle, ekmek ve tahıl grubu, hayvansal ve bitkisel yağlar grubu ve şeker harcama payları arasında ters yönlü bir etki olup, bu etki hanehalkı reisinin yüksek öğrenim düzeyine sahip olduğu hanelerde daha yüksektir. Bu gelir grubunda hanehalkı reisinin öğrenim düzeyiyle hanelerin et ve balık, sebze ve meyve, bal, reçel, çikolata ve şekerleme gruplarının harcama payları arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı etki vardır.

Gıda ürünlerinin biyolojik ürünler olması nedeniyle arzının mevsimle olan ilişkisi bilinmektedir. Dolayısıyla mevsimin tüketim üzerinde etkisi vardır. Ayrıca, yılın değişik aylarında fiyatların farklı olması ve anket verilerinin de yılın değişik aylarında derlenmiş olması nedeniyle, mevsimselliğin gıda talebini hangi yönde etkilediğinin belirlenmesi talep çalışmalarında önemlidir. Bu çalışmanın veri kaynağını oluşturan anketlerin her ay değişen hanelerle yapılması nedeniyle mevsimin gıda talebi üzerindeki etkisini belirlemek için anket dönemi 3’er aylık 4 dönem halinde yapay değişken olarak modele dahil edilmiştir. I. üçer aylık dönem Aralık, Ocak, Şubat aylarını, II. üçer aylık dönem Mart, Nisan, Mayıs aylarını, III. üçer aylık dönemi Haziran, Temmuz, Ağustos aylarını ve IV. üçer aylık dönemi Eylül, Ekim, Kasım aylarını kapsamaktadır. II. üçer aylık dönem referans değişken olarak kullanılmıştır. Bu değişken grubu, modeldeki diğer değişkenlerden bağımsız olarak, tahmin edilen parametrelerin referans değişkene (ilkbahara) göre değişimini göstermektedir.

Tahmin edilen parametreler, Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin gıda taleplerinde (gıda harcamalarında) mevsime göre önemli bir farklılık olmadığını, ancak gıda alt gruplarına olan talebinde yılın I., III. ve IV. üçer aylık dönemleriyle II. üçer aylık dönemi arasında farklılık olduğunu göstermektedir. Türkiye’de en düşük, düşük, orta gelir gruplarında yer alan hanelerin ekmek ve tahıl grubu ile sebze ve meyve grubu harcama payına katılımları ilkbahar mevsiminde en yüksek, kış mevsiminde en düşüktür. Bu gelir gruplarındaki hanelerin et ve balık grubu harcama paylarının en yüksek olduğu mevsim yaz, süt, peynir ve yumurta harcama paylarının en yüksek olduğu mevsim sonbahar ve bu gıda alt gruplarının harcama paylarının en düşük olduğu mevsim ilkbahardır. Hayvansal ve bitkisel yağlar grubu, şeker, bal, reçel, çikolata ve şekerleme grubu ile diğer gıda ürünleri grubunun harcama paylarına katılım kışın yüksek, ilkbaharda ise düşüktür.

Yüksek ve en yüksek gelir gruplarındaki hanelerin ekmek ve tahıl grubu ile ve sebze ve meyve harcama payları ilkbaharda, et ve balık grubu ve bal, reçel, çikolata ve şekerleme grubu ve diğer gıda ürünleri grubunun kışın, süt, peynir ve yumurta grubu ile hayvansal ve bitkisel yağlar grubu ve şeker harcama payı sonbaharda yüksektir. Bu gıda alt gruplarının harcama payları ekmek ve tahıl grubu ile sebze ve meyve grubunda kışın, diğer gıda alt gruplarında ilkbaharda düşüktür.

Türkiye’de gelir gruplarına göre gıda alt grupları harcama esneklikleri Çizelge 4’te sunulmuştur. Türkiye’de gıda harcama esnekliği 0,680 olup, gıda harcama esneklik değerleri, en düşük gelir grubundan en yüksek gelir grubuna doğru önemli ölçüde düşüş göstermektedir. Türkiye’de en düşük gelir grubundaki haneler için 0,804 olan gıda gelir-harcama esnekliği en yüksek gelir grubundaki haneler için 0,552’dir.

Türkiye’de gelir gruplarına göre gıda alt grupları gelir harcama esneklikleri de en düşük gelir grubundan en yüksek gelir grubuna doğru düşmektedir. Türkiye’de ekmek ve tahıl grubu harcama esneklik değeri en düşük gelir grubunda 0,775, en yüksek gelir grubunda 0,496’dır.

Gıda alt grupları içerisinde en yüksek gelir-harcama esnekliği 0,995 değeriyle et ve balık grubunda en düşük gelir grubu için hesaplanmıştır. Et ve balık grubu harcama esnekliği en yüksek gelir grubunda yer alan haneler için 0,583’tür. Bu da, Türkiye’de hanelerin toplam harcamaları %1 oranında arttığında düşük gelir gruplarında yer alan hanelerin et ve balık harcama paylarının, en yüksek gelir grubunda yer alan hanelere nazaran daha yüksek oranda artacağını göstermektedir. Türkiye’de en düşük gelir grubunda yer alan hanelerde 0,768 olan süt, peynir ve yumurta grubu gelir harcama esnekliği, en yüksek gelir grubunda yer alan hanelerde 0,498’dir.

Türkiye’de en düşük gelir grubunda 0,859 olan hayvansal ve bitkisel yağlar harcama esnekliği, en yüksek gelir grubunda yer alan haneler için 0,546’dır. Türkiye’de sebze ve meyve harcama esnekliği en düşük gelir grubundaki hanelerde 0,721, en yüksek gelir grubundaki hanelerde 0,470’dir. Türkiye’de en düşük gelir grubunda yer alan haneler için 0,722 olan şeker harcama esnekliği, en yüksek gelir grubunda yer alan haneler için 0,436’dır.

Türkiye’de gelir gruplarına göre azalan bal, reçel, çikolata ve şekerleme harcama esnekliği, en düşük gelir grubunda 0,867, en yüksek gelir grubunda 0,604’tür.

Çizelge 4. Türkiye’de Gelir Gruplarına Göre Hanelerin Gıda Alt Gruplarının Harcama

Esneklikleri

Gelir Grupları	I. %20	II.%20	III.%20	IV.%20	V.%20
Ekmek ve Tahıllar	0,775	0,680	0,632	0,540	0,496
Et ve Balık	0,995	0,809	0,707	0,680	0,583
Süt, Pey. Yumurta	0,768	0,598	0,567	0530	0,494
Hay. ve Bit. Yağlar	0,859	0,799	0,688	0,565	0,546
Sebze ve Meyve	0,721	0,584	0,556	0,514	0,470
Şeker	0,722	0,612	0,573	0,472	0,436
Bal, Reçel	0,867	0,741	0,727	0,659	0,604
Diğer Gıda Ürünleri	0,868	0,970	1,035	1,036	0,988
Gıda Harcama Esnekliği ()	0,804	0,700	0,657	0,600	0,552

Türkiye’de diğer gıda ürünleri grubu harcama esnekliği önemli büyüklüktedir. Bu gıda alt grubunun harcama esneklik değeri Türkiye’de orta ve yüksek gelir grubunda yer alan haneler için yaklaşık 1 iken, düşük ve en yüksek gelir grubunda 1’e yakındır. Türkiye’de en düşük diğer gıda ürünleri harcama esnekliği 0,869 değeriyle en düşük gelir grubunda yer alan haneler için hesaplanmıştır. Ancak, bu ürün grubunun çay, adaçayı, ıhlamur, kahve, neskafe, kakao, buzlu çay, su, maden suyu, gazoz, kola, meyve suyu, ayran, tuz, baharat, salça, konserve, hazır yemek, hazır çorba, zeytin, turşu, ketçap, mayonez, cips vb ürünleri kapsadığı, dolayısıyla heterojen olması nedeniyle sonuçların dikkatli yorumlanması gerekmektedir.

Türkiye’de gelir gruplarına göre hanelerin fiyat-talep esneklikleri çizelge 5‘te verilmiştir. Entegre edilmiş fiyat talep esneklikleri I. aşamadaki modelde (Working-Leser modeli) gıda ve gıda olmayan mal grupları arasındaki ikameyi gösterecek fiyat parametrelerinin olmaması nedeniyle hesaplanamamaktadır (Deaton, 1975).

Türkiye’de bütün gelir grupları için, mutlak değer olarak en yüksek fiyat-talep esnekliği ekmek ve tahıl grubu için hesaplanmıştır. Türkiye’de gelir gruplarına göre azalma gösteren ekmek ve tahıl grubu fiyat talep esnekliği en düşük gelir grubunda yer alan hanelerde -1,005, en yüksek gelir grubunda yer alan hanelerde ise –0,885’dir. Türkiye’de en düşük, düşük (-0,957) ve orta gelir grubunda (-0,934) yaklaşık birim esnek talep özelliği gösteren ekmek ve tahıl fiyat talep esnekliği yüksek (-0,888) ve en yüksek gelir grubunda (-0,855) az esnektir. Özcan ve arkadaşları (2000) tarafından yapılan ve DİE, 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anket verilerinin kullanıldığı çalışmada ekmek fiyat talep esnekliği düşük gelir grubu için –1,2, yüksek gelir grubu için –1,3’tür. Ayrıca, 1994 yılının Türkiye’de ekonomik kriz yılı olması, bu çalışmanın veri kaynağını oluşturan DİE, Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketinin de 1994 yılında yapılmış olması nedeniyle fiyatların sağlıklı olmadığı göz ardı edilmemelidir.

Türkiye’de az esnek talep özelliği gösteren et ve balık fiyat-talep esnekliği –0,734 değeriyle en düşük II.%20’lik gelir grubu için, en yüksek ise –0,806 değeriyle yüksek gelir grubunda yer alan haneler için hesaplanmıştır. En yüksek gelir grubunda et ve balık fiyat talep esnekliği –0,783 değeriyle ilk 3 gelir grubuna göre yüksektir.

Beklentinin aksine düşük gelir gruplarında yüksek gelir gruplarına göre daha düşük olan et ve balık fiyat-talep esneklik değerleri, düşük gelir grubundaki hanelerin et ve balık fiyatlarındaki değişime duyarlılıklarının az olduğunu göstermektedir. Yani, hanelerin gelirleriyle (toplam harcama), et ve balık fiyatları eşanlı olarak değiştiğinde et ve balık tüketimi fiyat değişiminden çok gelir değişiminden etkilenecektir.

Türkiye’de süt, peynir ve yumurta fiyat talep esnekliği gelir gruplarına göre değişmekte ve en düşük gelir grubundan en yüksek gelir grubuna doğru azalmaktadır. Türkiye’de –0,970 değeriyle en düşük gelir grubunda yer alan hanelerde yaklaşık birim esnek olan süt, peynir ve yumurta fiyat talep esnekliği en yüksek gelir grubunda yer alan hanelerde –0,798 değeriyle az esnektir.

Türkiye’de gelir gruplarına göre değişen ve bütün gelir gruplarında az esnek olan hayvansal ve bitkisel yağlar fiyat talep esnekliği en düşük gelir grubunda –0,738, en yüksek gelir grubunda –0,595’tir.

Çizelge 5. Türkiye’de Gelir Gruplarına Göre Hanelerin Gıda Alt Grupları Fiyat-Talep

Esneklikleri

Gelir Grupları	I. %20	II.%20	III.%20	IV.%20	V.%20
Ekmek ve Tahıllar	-1,005	-0,957	-0,934	-0,888	-0,855
Et ve Balık	-0,760	-0,734	-0,767	-0,806	-0,783
Süt, Pey. Yumurta	-0,970	-0,880	-0,847	-0,823	-0,798
Hay. Ve Bit. Yağlar	-0,738	-0,727	-0,644	-0,621	-0,595
Sebze ve Meyve	-0,877	-0,887	-0,887	-0,901	-0,826
Şeker	-0,751	-0,824	-0,787	-0,718	-0,605
Bal, Reçel	-0,791	-0,832	-0,799	-0,779	-0,716
Diğer Gıda Ürünleri	-0,896	-0,831	-0,752	-0,930	-0,692

Türkiye’de sebze ve meyve fiyat talep esnekliği gelir gruplarına göre büyük farklılık göstermemektedir. Türkiye’de, en yüksek sebze ve meyve fiyat talep esnekliği –0,901 değeriyle IV.%20’lik gelir grubu için, en düşük sebze ve meyve fiyat talep esnekliği -0,826 değeriyle de en yüksek gelir grubundaki haneler için hesaplanmıştır. Diğer üç gelir grubunda ise –0,877 ve -0,887 değerleri arasındadır.

Türkiye’de az esnek talep özelliği gösteren şekerin fiyat talep esnekliği en yüksek gelir grubunda yer alan hanelerde –0,605 değeriyle en düşük ve düşük gelir gruplarında ise –0,824 değeriyle en yüksektir.

Türkiye’de az esnek olan bal, reçel, çikolata ve şekerlemenin fiyat talep esnekliği düşük gelir grubunda -0,832, en yüksek gelir grubunda ise –0,716’dır.

Türkiye’de gelir gruplarına göre değişen diğer gıda ürünleri fiyat talep esnekliği yüksek gelir grubunda yer alan haneler için -0,930 değeriyle en yüksek iken, en yüksek gelir grubundaki hanelerde –0,692 değeriyle en düşüktür.

5. Sonuç ve Öneriler

Gıda tüketimi, insanların temel gereksinmelerinden beslenmeyi karşılamaya yönelik olması nedeniyle ekonomik araştırmalarda incelenmesi önemli olan konulardan birisidir. Aynı zamanda, Uluslararası Örgütlerin (FAO, Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası), azgelişmiş ülkelerde açlık sorununun çözümünü hedeflemesi, yoksulluğun genellikle beslenme ve gıda harcaması çerçevesinde incelenmesi, yoksulluk sınırı hesaplamalarında kullanılan yöntemlerin de gıda tüketim kalıbı ve gıdaların besin içeriklerine dayanması gıda tüketim araştırmalarının diğer önemli bir boyutudur.

Türkiye’de gelir gruplarına göre gıda talep parametrelerinin ayrı ayrı tahmini gelir grupları arasında tüketim davranışlarının farklı olması nedeniyle de önemlidir.

Bu çalışmadan elde edilen sonuçlar, gelir grupları arasında hanelerin talep yapısının, gelir-talep, fiyat-talep esnekliklerinin değiştiğini göstermektedir.

Yüksek gelir gruplarındaki hanelerin gıda talepleri fiyatlara, toplam harcamaya ve demografik değişkenlere duyarlıyken, en düşük gelir grubundaki haneler özellikle gelir (toplam harcamaya) olmak üzere, fiyatlardaki değişime de duyarlıdır.

Türkiye’de düşük gelir gruplarındaki hanelere bir bireyin eklenmesiyle, toplam gelirin sabit kalması koşuluyla bu gelir gruplarında temel gıda maddeleri olan ekmek ve tahıl grubunun ve şekerin tüketim demeti içerisinde öncelikli olmaları nedeniyle aile geliri büyük oranda bu gruptaki hanelerin gıda maddelerinin harcamasına gidecektir. Bu haneler, sınırlı bütçelerinden et ve balık, bal, reçel gibi göreli olarak fiyatları ekmek, tahıl ve şekere göre daha yüksek gıda gruplarına daha az pay ayıracaktır.

Hanehalkı reisinin öğrenim düzeyinin düşük gelir gruplarındaki hanelerin gıda taleplerini etkilemediği, yüksek gelir gruplarında ise ekmek ve tahıl ile hayvansal ve bitkisel yağlar gruplarında ve şeker üzerinde negatif etkili olduğu, et ve balık, süt, peynir ve yumurta, sebze ve meyve ile bal, reçel gruplarında pozitif etkili olduğu belirlenmiştir. Türkiye’de gelir grupları arasında hanelerin gıda talepleri ile mevsim ve yerleşim yeri değişkenleri arasında önemli bir farklılık yoktur. Ancak hanelerin gıda alt gruplarına olan talepleri mevsime ve yerleşim birimlerine göre değişmektedir.

Türkiye’de en düşük gelir grubunda 0,804 olan gıda gelir-talep esnekliği, en yüksek gelir grubunda 0,552’dir. Gelir gruplarına göre gıda alt grupları gelir-talep esnekliği en düşük gelir grubundan en yüksek gelir grubunda doğru azalmaktadır. Düşük gelir gruplarındaki hanelerin et ve balık fiyat talep esneklik değeri; bu gelir gruplarındaki hanelerin et ve balık fiyatlarındaki değişime duyarlılıklarının az olduğu göstermektedir. Bu gelir gruplarındaki hanelerin süt, peynir, yumurta ile sebze ve meyve gruplarının fiyatlarına duyarlılıkları gelire göre yüksektir. Eğer, hanelerin geliri (toplam harcama) ile bu gıda alt gruplarının fiyatları aynı zamanda değişirse; et balık tüketimi fiyat değişiminden çok gelir değişiminden, süt, peynir ve yumurta ile sebze ve meyve tüketimi ise fiyat değişiminden ziyade gelir değişiminden etkilenecektir. Bu çalışmanın fiyat-talep, gelir-talep esnekliklerinin, tüketim kalıbının gelir gruplarına göre farklılık göstermesi nedeniyle gıda politika ve refah analizlerinde konuyla ilgili politika üretenler için önemli göstergeler olduğu söylenebilir. Türkiye’de düşük gelirliler lehine gelir dağılımındaki çarpıklığı düzeltmek veya düşük gelirliler lehine bir refah politikası izleyecekler için bu esneklikler önemli parametrelerdir. Ülkede özellikle düşük gelir grupları için yeterli ve dengeli beslenmeyi sağlayacak bir tüketim kalıbı hedeflendiğinde, bu çalışmanın bulguları bu gıda alt gruplarının farklı harcama ve fiyat esnekliklerine sahip olması nedeniyle daha düşük maliyetli gıda tüketim kalıbının oluşturulmasına yardımcı olacaktır.

KAYNAKLAR

Amemiya, T., 1985. Advanced Econometrics. Harvard University Press. Cambridge.

Bieri, J., De Janvry, A., 1972. Empirical Analysis of Demand Under Consumer Budgeting. Giannini Foundation Monography, No:30, Univ. of California, Berkeley.

Brosing, S., 2001. Food Demand Behavior of Hungarian Households with Different Sociodemographic Profiles. 71^st EAAE Seminear “The Food Consumer in The Early 21^st Century, Zaragoza, Spain.

Burney, N.A., Akmal, L., 1991. Food Demand in Pakistan: An Application of the Extended Linear Expenditure System. Journal of Agricultural Economics, vol: 42, pp:185-195.

Burton, M., Young, T., 1992. The Structure of Changing Preferences Tastes for Meat and Fish in Great Britain. European Review of Agricultural Economics, vol:19, pp:165-180.

Blisard, N., Blaylock, J., 1993. Distinguishing Between Market Participation and Infrequency of Purchase Models of Butter Demand. American Journal of Agricultural Economics, vol: 75, pp:314-320.

Deaton, A., Muellbauer, J., 1980(a). An Almost Ideal Demand System. The American Economic Review, vol:70, no:3, pp:312-326.

Deaton, A., Muellbauer, J., 1980(b). Economics and Consumer Behavior. Cambridge University Press, Cambridge.

DİE, 1997. 1994 Hanehalkı Tüketim Harcamaları Anketi Sonuçları. DİE Matbaası. Ankara.

Ekinci, S., 1997. La Demanda de Almendra y Nuez En Espana: Una Aplicacion del Modelo de Doble Obstaculo (Double Hurdle). IAMZ. Master Tezi, Zaragoza, İspanya.

Fabiosa, J., Mohanty, S., Smith, D. B., Meyers, H., 1996. Using Income Classes to Estimate Consumption Parameters for Food Policy. Working Paper 96-WP159. Center for Agricultural and Rural Development. Iowa State University, Ames, IOWA.

Pinstrup-Andersen, P., Caicedo, E., 1978. The Potential Impact of Changes in Income Distribution on Food Demand and Human Nutrition. American Journal of Agricultural Economics, vol:60, pp:402-415.

Koç, A., Alpay, S., 2000. Household Demand in Turkey: An Application of Almost Ideal Demand System with Spatial Cost Index. Discussion Papers, No: 00-8, May, Bilkent Üniversitesi, Ankara.

Gracia, A., 1994. La Demanda de Productos Alimenticios En Espana: Estimacion con Datos de Corte Transversal. Tesis Doctoral. Universidad de Zaragoza. Espana.

Laajimi, A., 1995. Analisis de Sistemes Completos de Demanda de Productos Alimenticios en Espana. Tesis Doctorado. Universidad de Zaragoza,. Espana.

Heckman, J., 1979. Sample Selection Bias as a Specification Error. Econometricca, vol: 47, pp:153-161.

Jensen, H., Manrique, J., 1996. Demand for Food Commodities by Income Groups in Indonesia. Working Paper 96-WP 166. CARD, IOWA State University, Ames.

Jones, A.M, Yen, S.T., 1994. A Box–Cox Double Hurdle Model. IFS Working Paper. W94/6 and Ders Discussion Paper No. 94/5.

Manser, M.E., 1976. Elasticities of Demand for Food. An Analysis Using Non-Additive Utility Functions Allowing for Habit Formation. Southern Economics Journal, vol: 43, pp:879-891.

Pollak, R.A., Wales, T.J., 1981. Demographic Variables in Demand Analysis. Econometrica, vol: 49, pp: 1533-1558.

Sarımeşeli, M., 1999. Hanehalkları Harcama Eğilimleri. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, No:2/99, ss: 41-50.

Şenesen, Ü., Selim, R., 1995. Consumption Patterns of Turkish Urban and Rural Households in 1987. METU Studies in Development, no:22, pp: 207 –220.

Şengül S., 2001. Türkiye’de Yoksulluk Profili ve Gelir Gruplarına Göre Gıda Talebi. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi. No:639. ss:333, Adana.

Su, S. J., Yen, S. T., 1996. Microeconometric Models of Infrequently Purchased Goods: An Application to Household Pork Consumption. Empirical Economics, Vol:21, pp:513-533.

Özcan, K. M., Tan, S., Dellal, İ., 2001. Basic Food Consumption in Turkey: Effects of Income, Price and Family Size in Urban Areas. 71^st EAAE Seminear, The Food Consumer In the Early 21^st Century, Zaragoza, Spain.

Özer, H, 1999. Demand for Food in Turkey, Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, cilt:19, sayı:4.

Tansel, A., 1986. An Engel Curve Analysis of Household Expenditure in Turkey 1978-79. Metu Studies in Development, No: 13, pp: 239–257.

Tobin, J., 1958. Estimation of Relationships for Limited Dependent Variables. Econometrica, vol:26, pp:24-36.

Thomas, R.L., 1972. The Demand for Food: An Exercise in Household Budget Analysis. Manchester University Press. Manchester.

Working, H., 1943. Statistical Laws of Family Expenditure. Journal of the American Statictical Association, vol. 38, pp:43-56.

Ek 1. Türkiye’de Gelir Gruplarına Göre Hanelerin Gıda Taleplerinin LA/AIDS Modeliyle Analizinden

Elde Edilen Sosyo-Demografik Değişkenlere İlişkin Parametre Tahminleri

Parametre		Ekmek, Tahıl		Et ve Balık	Süt, Pey. Yumurta		Hay. ve Bit. Yağ.			Sebze ve Meyve				Şeker						Bal, Reçel ve Şeker.					Diğer Gıdalar
I. Gelir Grubu
		0,0130 (13,288)		-0,0085 (-7,976)	0,0003 (0,381)		-0,0018 (-2,947)			-0,0034 (-3,982)				0,0025 (6,721)						-0,0003 (-0,801)					-0,0018
		0,0114 (4,635)		-0,0033 (-1,376)	-0,0031 (-1,823)		0,0012 (0,854)			-0,0018 (-0,905)				0,0028 (2,969)						-0,0021 (-2,364)					-0,0087
		0,0141 (3,606)		0,0021 (0,585)	-0,0001 (-0,051)		-0,0002 (-0,069)			-0,0052 (-1,635)				0,0098 (0,628)						-0,0004 (-0,304)					-0,0113
		0,0318 (5,464)		0,0089 (1,772)	-0,0268 (-8,045)		0,0051 (1,018)			-0,0015 (-0,329)				-0,0117 (-6,201)						-0,0015 (-0,815)					-0,0043
		0,0399 (6,584)		0,0335 (6,020)	-0,0158 (-4,111)		-0,0238 (-7,049)			0,0135 (2,877)				-0,0209 (-9,795)						-0,0012 (-0,579)					-0,0253
		0,0531 (9,107)		0,0257 (4,666)	-0,0074 (-2,061)		-0,0245 (-7,728)			0,0025 (0,549)				-0,0241 (-12,064)						0,0007 (0,359)					-0,0260
		-0,0020 (-0,526)		-0,0064 (-1,829)	-0,0023 (-0,927)		-0,0031 (-1,400)			0,0098 (3,307)				-0,0021 (-1,464)						0,0035 (2,451)					0,0026
		-0,0050 (-0,727)		0,0029 (0,454)	-0,0028 (-0,586)		-0,0023 (-0,582)			0,0078 (1,323)				-0,0089 (-2,935)						0,0055 (2,519)					0,0028
		-0,0928 (-0,857)		0,0445 (1,674)	-0,0012 (-0,033)		-0,0245 (-0,932)			0,0553 (1,907)				0,0016 (0,038)						-0,0047 (-0,216)					0,0218
		-0,0826 (-15,898)		0,0314 (4,342)	-0,0033 (-0,957)		0,0291 (5,305)			-0,0629 (-15,339)				0,0217 (1,045)						0,0159 (5,086)					0,0703
		-0,0754 (-13,223)		0,0635 (9,478)	0,0034 (0,880)		0,0247 (4,881)			-0,0527 (-12,391)				0,0024 (1,047)						0,0018 (0,590)					0,0324
		-0,0310 (-4,908)		0,0086 (1,014)	0,0124 (2,771)		0,0215 (4,394)			-0,0171 (-3,534)				0,0042 (1,597)						0,0018 (0,589)					-0,0003
		0,0381 (3,102)		0,0455 (5,536)	0,0773 (3,397)		0,0043 (0,458)			0,0436 (1,613)				0,0217 (5,682)						0,0053 (1,871)					-
R^2		0,163		0,167	0,035		0,110			0,128				0,075						0,079					-
II. Gelir Grubu
	0,0114 (13,573)		0,0003 (0,070)			-0,0006 (-0,936)	-0,0032 (-5,492)					-0,0024 (-3,184)	0,0023 (5,977)									-0,00007 (-0,221)		0,0007
	0,0106 (4,565)		0,0056 (1,087)			0,0004 (0,277)	0,0004 (0,261)					0,0006 (0,318)	0,0023 (2,244)									-0,0031 (-4,045)		-0,0049
	0,0066 (1,651)		0,0359 (2,251)			0,0015 (0,547)	0,0037 (1,498)					0,0017 (0,516)	0,0036 (2,339)									-0,0039 (-2,648)		-0,0075
	0,0246 (4,093)		0,0151 (2,615)			-0,0347 (-10,037)	-0,0052 (-1,530)					0,0165 (3,409)	-0,0134 (-6,420)									-0,0036 (-1,780)		0,0006
	0,0329 (5,472)		0,0396 (6,425)			-0,0300 (-8,154)	-0,0236 (-6,433)					0,0225 (4,607)	-0,0228 (-7,576)									-0,0023 (-1,151)		-0,0165
	0,0480 (8,369)		0,0259 (4,293)			-0,0290 (-8,666)	-0,0237 (-7,135)					0,0205 (4,384)	-0,0249 (-8,315)									0,0008 (0,436)		-0,0175
	-0,0029 (-0,724)		0,0003 (0,070)			-0,0043 (-1,637)	0,0016 (0,634)					0,0061 (1,866)	-0,0049 (-2,967)									0,0026 (1,809)		0,0015
	-0,0056 (-1,064)		0,0056 (1,087)			-0,0047 (-1,331)	0,0010 (0,303)					0,0023 (0,529)	-0,0072 (-2,892)									0,0060 (3,483)		0,0026
	-0,0231 (-0,884)		0,0360 (2,251)			0,0152 (1,235)	-0,0084 (-0,978)					-0,0082 (-0,610)	-0,0164 (-1,139)									0,0058 (1,192)		-0,0008
	-0,0872 (-15,715)		0,0500 (7,431)			0,0110 (3,016)	0,0271 (5,416)					-0,0608 (-13,449)	0,0009 (0,384)									0,0203 (9,818)		0,0388
	-0,0781 (-13,849)		0,0682 (11,267)			0,0166 (4,631)	0,0256 (5,630)					-0,0497 (-11,500)	0,0039 (1,754)									0,0036 (1,586)		0,0098
	-0,0343 (-5,965)		0,0076 (1,088)			0,0257 (6,802)	0,0227 (5,199)					-0,0250 (-5,573)	0,0055 (2,303)									0,0019 (0,735)		-0,0041
	-0,0589 (-1,946)		0,0330 (3,818)			0,0637 (4,206)	-0,0028 (-0,269)					-	0,0186 (2,220)									-0,0043 (-0,794)		-
R^2	0,190		0,171			0,048	0,108					0,098	0,072									0,100
		0,0139 (16,553)		-0,0084 (-8,583)	-0,0006 (-0,986)		-0,0023 (-4,089)				-0,0052 (-6,598)					0,0017 (4,963)		-0,0001 (-0,446)					0,0011
		0,0103 (4,801)		-0,0067 (-2,905)	-0,0002 (-0,143)		-0,00006 (-0,049)				0,0013 (0,687)					0,0017 (1,875)		-0,0025 (-3,163)					-0,0038
		0,0070 (1,877)		-0,0145 (-3,129)	0,0043 (1,525)		0,0021 (0,952)				0,0033 (0,853)					0,0038 (2,388)		-0,0029 (-1,923)					-0,0037
		0,0406 (6,932)		-0,0057 (-0,893)	-0,0267 (-7,564)		-0,0094 (-3,022)				0,0180 (3,498)					-0,0128 (-6,309)		-0,0026 (-1,268)					0,0013
		0,0508 (8,565)		0,0175 (2,596)	-0,0295 (-7,737)		-0,0295 (-8,482)				0,0293 (5,522)					-0,0234 (-7,297)		-0,0028 (-1,347)					-0,0123
		0,0596 (10,364)		0,0045 (0,686)	-0,0233 (-6,592)		-0,0275 (-8,627)				0,0242 (4,634)					-0,0246 (-8,140)		-0,0005 (-0,234)					-0,0123
		-0,0060 (-1,478)		0,0037 (0,811)	0,0026 (0,908)		-0,0003 (-0,132)				0,0035 (0,956)					-0,0028 (-1,662)		0,0026 (1,777)					-0,0033
		-0,0189 (-3,754)		0,0162 (2,937)	0,0033 (0,975)		-0,0060 (-2,070)				0,0027 (0,624)					-0,0058 (-2,670)		0,0049 (2,928)					0,0035
		-0,0278 (-2,924)		0,0076 (0,806)	0,0095 (1,651)		-0,0111 (-2,170)				0,0137 (1,737)					-0,0030 (-0,832)		0,0080 (2,892)					0,0031
		-0,0872 (-15,580)		0,0569 (8,272)	0,0094 (2,490)		0,0133 (3,351)				-0,0458 (-9,753)					0,0024 (1,108)		0,0151 (7,956)					0,0359
		-0,0831 (-16,159)		0,0716 (11,867)	0,0134 (3,842)		0,0121 (3,460)				-0,0329 (-7,772)					0,0048 (2,256)		0,0021 (1,054)					0,0120
		-0,0491 (-9,830)		0,0040 (0,579)	0,0266 (6,963)		0,0190 (5,528)				-0,0005 (-6,598)					0,0055 (2,631)		-0,0007 (-0,267)					-0,0048
		-		0,0374 (3,531)	0,0726 (4,376)		0,0133 (1,759)				-					0,0079 (0,835)		-0,0060 (-0,943)					-
R^2		0,230		0,187	0,055		0,129				0,091					0,078		0,095
		0,0153 (19,079)	-0,0108 (-11,426)			0,0013 (1,988)	-0,0025 (-3,945)				-0,0030 (-3,639)						0,0021 (6,339)				-0,0006 (-0,015)					-0,0018
		0,0097 (5,042)	-0,0047 (-2,212)			-0,0021 (-1,512)	0,0018 (1,919)				0,0002 (0,109)						0,0017 (2,227)				-0,0034 (-4,363)					-0,0032
		0,0024 (1,962)	-0,0112 (-2,686)			0,0023 (0,881)	0,0047 (2,439)				0,0056 (1,651)						0,0024 (1,922)				-0,0034 (-2,074)					-0,0028
		0,0256 (4,590)	-0,0006 (-0,096)			-0,0352 (-9,260)	0,0019 (0,523)				0,0161 (2,895)						-0,0107 (-5,453)				0,0017 (0,633)					0,0013
		0,0236 (4,114)	0,0264 (4,004)			-0,0300 (-7,703)	-0,0133 (-3,443)				0,0240 (4,392)						-0,0249 (-8,695)				0,0010 (0,354)					-0,0066
		0,0284 (5,342)	0,0155 (2,408)			-0,0207 (-5,641)	-0,0137 (-3,610)				0,0227 (4,269)						-0,0267 (-9,642)				0,0023 (0,850)					-0,0078
		-0,0161 (-3,854)	0,0123 (2,387)			-0,0011 (-0,350)	0,0023 (0,830)				0,0076 (1,879)						-0,0028 (-1,706)				0,0026 (1,261)					-0,0048
		-0,0272 (-5,379)	0,0171 (2,970)			0,0047 (1,276)	0,0034 (1,099)				0,0107 (2,366)						-0,0058 (-3,661)				0,0031 (1,310)					-0,0060
		-0,0444 (-6,105)	0,0308 (4,424)			0,0047 (1,276)	0,0011 (0,274)				0,0108 (1,915)						-0,0030 (-2,850)				0,0061 (2,234)					-0,0061
		-0,0697 (-11,75)	0,0718 (11,872)			0,0009 (0,225)	0,0042 (1,909)				-0,0443 (-8,983)						0,0051 (2,430)				0,0163 (7,665)					0,0158
		-0,0577 (-11,37)	0,0645 (12,546)			0,0147 (4,308)	0,0060 (1,892)				-0,0309 (-7,487)						0,0068 (3,652)				0,0005 (0,242)					-0,0039
		-0,0399 (-8,633)	0,0200 (3,533)			0,0163 (5,021)	0,0125 (3,848)				-0,0006 (-0,149)						0,0077 (4,191)				-0,0034 (-1,183)					-0,0125
		-	0,0191 (2,330)			0,0482 (2,194)	0,0174 (1,443)				-						-0,0266 (-3,107)				-0,0139 (-1,352)
R^2		0,232	0,187			0,056	0,124				0,083						0,078				0,105					-
		0,0110 (17,063)	-0,0072 (-7,310)			-0,0007 (-1,195)		-0,0014 (-2,462)	-0,0027 (-3,383)						0,0019 (7,380)				-0,0002 (-0,403)						-0,0007
		0,0078 (5,562)	-0,0008 (-0,429)			0,0012 (1,115)		-0,0011 (-0,991)	-0,0020 (-1,191)						0,0004 (0,684)				-0,0014 (-1,892)						-0,0042
		0,0009 (2,253)	-0,0072 (-1,620)			0,0054 (2,161)		0,0030 (1,413)	-0,0011 (-0,304)						0,0025 (1,808)				-0,0013 (-0,929)						-0,0021
		0,0252 (4,596)	-0,0009 (-0,110)			-0,0252 (-5,867)		0,0028 (0,717)	0,0215 (3,414)						-0,0165 (-8,346)				-0,0039 (-1,210)						-0,0031
		0,0220 (4,192)	0,0283 (3,809)			-0,0281 (-7,008)		-0,0061 (-1,579)	0,0205 (3,438)						-0,0283 (-11,312)				-0,0014 (-0,486)						-0,0069
		0,0241 (4,752)	0,0262 (3,603)			-0,0199 (-5,168)		-0,0102 (-2,692)	0,0183 (3,144)						-0,0335 (-12,397)				-0,0007 (-0,237)						-0,0044
		-0,0162 (-4,198)	-0,0045 (-0,767)			0,0029 (0,845)		-0,0017 (-0,583)	0,0132 (2,700)						-0,0056 (-3,743)				0,0060 (2,283)						0,0060
		-0,0360 (-7,877)	0,0131 (2,039)			0,0088 (2,325)		-0,0046 (-1,408)	0,0076 (1,436)						-0,0090 (-5,064)				0,0097 (3,590)						0,0104
		-0,0557 (-10,45)	0,0273 (3,942)			0,0074 (1,730)		-0,0052 (-1,453)	0,0143 (2,482)						-0,0136 (-5,803)				0,0122 (4,275)						0,0132
		-0,0497 (-8,921)	0,0624 (9,518)			0,0088 (2,249)		-0,0013 (-0,362)	-0,0458 (-8,614)						0,0004 (0,219)				0,0126 (5,918)						0,0125
		-0,0448 (-9,808)	0,0528 (9,803)			0,0161 (4,807)		0,0054 (1,830)	-0,0229 (-5,477)						0,0014 (0,761)				0,0037 (1,886)						-0,0117
		-0,0362 (-8,750)	0,0102 (1,832)			0,0266 (8,376)		0,0140 (4,493)	-0,0044 (-1,121)						0,0024 (1,365)				-0,0036 (-0,922)						-0,0091
		-	0,0482 (4,016)			0,0605 (1,984)		0,0594 (4,618)	-						-0,0240 (-3,629)				-0,0100 (-0,611)						-
R^2		0,242	0,172			0,080		0,136	0,060						0,112				0,120						-