T.C.

KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ

ORMAN FAKÜLTESİ

ORMANCILIK EKONOMİSİ ANABİLİM DALI

Orman Kaynakları Üretim Planlamasında

Lineer Programlama Kullanımı

Doç.Dr.Özden GÖRÜCÜ

V.ULUSAL Ekonometri ve İstatistik

Sempozyumu

19-22 Eylül 2001

Çukurova Üniversitesi

İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

Ekonometri Bölümü

ADANA

ORMAN KAYNAKLARI ÜRETİM PLANLAMASINDA LİNEER

PROGRAMLAMA KULLANIMI

Doç.Dr.Özden GÖRÜCÜ

Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi

Orman Fakültesi

Ormancılık Ekonomisi Anabilim Dalı

Kahramanmaraş

ÖZET

Yurt kalkınmasında ormanlardan çok yönlü yararlanmanın ve endüstrinin süratle artan gereksinimleri doğrultusunda hammadde kaynaklarını artırmanın, tarım arazilerini toprak kayıplarından kurtararak tarımsal verim azalmalarını önlemenin, su kaynaklarını düzenlemenin, bozulan doğal dengeyi sağlamanın ve turizmi geliştirmenin yolu, orman kaynaklarımızı biyolojik ,ekonomik, teknik ve sosyal temele dayanarak modern yöntemlerle planlamaktan ve işletmekten geçmektedir.

Modern planlama metotları yardımıyla yapılan orman üretim planları, gençleştirme, aralama, kesim, taşıma, depolama ve pazarlama gibi unsurlara zaman ve mekan boyutu veren planlardır. Orman üretim planlaması problemleri, toprak ve ağaç türü şeklinde biyolojik, ürün geliri ve üretim gideri şeklinde ekonomik,çevresel ve toplumsal etkiler şeklinde sosyal, birtakım değişkenleri içermektedir.

Bu çalışmada, modern planlama metotlarından en etkin ve yaygın olarak kullanılan Lineer Programlama (LP) tekniğinin orman kaynakları üretim planlamasında kullanılma imkan ve prosesleri ile modellemesi örneklerle açıklanmaktadır. Bu yöntem hacim ve değer yönünden en büyük periyodik ürün akışını düzenleyebilmektedir. Bunun için kesimin alt ve üst sınırlarını ve planlama periyodu sonundaki dikili serveti kısıt olarak kullanabilmektedir. Çözüm sonunda başlangıç ve sondaki yaş sınıfları dağılımları, her periyottaki aralama ve son kesim haılaları toplam üretimin hacim, gelir, gider, kar ve net bugünkü değer düzeyleri bulunmaktadır. Farklı etalar, farklı idare süresi ve aralama entansitesi denemek suretiyle de uygun idare süresi ve aralama entansitesi seçilebilmektedir. Bunun sonucunda çok çeşitli üretim planları ve bunlara ilişkin duyarlılık analizleri ortaya konulmuştur.

Orman ekosistemine ait çok sayıdaki amacı ve kısıtı modele dahil ederek çözen LP orman verilerini etkin şekillerde değerlendirebilmektedir. Talepleri, talebin yapısını, ürün fiyatlarını, işletmenin kısıtlarını,sosyoekonomik koşulları, paranın zaman değerini, üretimin mekansal etkisimi farklı üretim teknikleri, farklı ağaç türlerini topluca dikkate alarak ve optimal sonucu veren stratejiyi ortaya koyarak verimli orman işletmeciliğine gidilebilmektedir.

Ülkemiz orman işletmelerinin birçoğunda birikmiş ağaç serveti ve buna bağlı olarak artımdan kalmış ormanlar söz konusudur. Birikmiş servetin ekonomiye katılmasının ve biyolojik artımın büyütülmesinin önemi açıktır. Bu çözümün farklı senaryolarını LP yardımıyla türetmek ve aralarından seçim yapmak ülkemiz orman kaynakları üretim planlamasında yeni bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir.

Giriş

Orman kaynakları yönetimi geniş kapsamda şöyle tanımlanabilir; ”ormanla ilgili yönetim kararlarını etkileyen, biyolojik, sosyal, ekonomik ve diğer faktörlerin hepsini birleştiren bir işlevdir”. Orman kaynakları yönetimi devamlılık prensibine dayalı bir orman kurmak için ihtiyaç duyulan tüm kararları bünyesinde bulundurur. Orman kaynaklarının planlanması sürecinde klasik veya modern planlama yaklaşımlarından yararlanılır. Ülkemizde halen odun artımına dayanan bir planlama anlayışı hakim iken, dünyada optimizasyon tekniklerinin (lineer programlama, amaç programlama v.b.) kullanılarak matematik temelli ve daha rasyonel planlama yaklaşımları geçerlidir.

Modern planlama yaklaşımı ile alternatif üretim senaryoları da türetilerek karar verici ve uygulamacının amaçları ve kısıtları doğrultusunda daha sağlıklı yönetim ve işletmecilik yapabilmesi mümkündür.

Orman kaynakları yönetiminde bahsedilen alternatifler orman işletmesinin amaçlarına ulaşabilmesi için söz konusu olan faaliyetler gibi de göz önüne alınabilir. Bir, birkaç veya belirli oranlarda karışmış orman ürünlerinin (tomruk, maden direği, sanayi odunu v.b.) üretilmesine neden olacak sahalarda göz önüne alınabilen faaliyetler söz konusudur. Bu faaliyetler üretim, (kesim), ağaçlandırma (yapay veya doğal), yol yapımı gibi işlemlerdir.

Ormanın kesilmesi yada kesilmemesi, yönetim amaçlarının başarılması için sözkonusu olan ilk gereklerden birisidir. Kesim işlemi, arzu edilen zamanda, istenilen orman ürünlerinin elde edilmesi için kullanılır. Örneğin traşlama kesim veya siperkesimler gibi farklı kesim türleri, kalan meşcere ve kesilen ürünler üzerinde farklı etkilere sahiptir. Bu suretle, zamanlama ve kesim tipinin her ikisi de kararlaştırılması gereken yönetim alternatifidirler.

Orman kaynakları yönetimimde yararlanılan analitik tekniklerin büyük çoğunluğu bilinen tanınmış tekniklerdir. Örneğin iskontolama, net bugünkü değer hesapları ormancılık problemlerine uygulanan genel tekniklerdir. Bu analitik teknikler, faaliyetler arasından yapılacak seçimde yol gösterici bir rol oynamaktadır. Bu teknikler, eğer analizde kullanılan tüm varsayımlar ve projeksiyonlar yerine getirildiği zaman ne olup biteceği konusunda aydınlatıcı bilgiler verirler.

Orman kaynakları yönetim amacının ilk ve iyi yaklaşımı, üretimi ve dolayısıyla net gelirleri maksimize edebilmek üzere giderleri de en düşük düzeyde tutabilmektir. Bir ormanın yönetilmesi hemen daima kıt kaynakların kullanımını gerektirir.

Orman Kaynakları Üretim Planlamasında Modern Yaklaşımlar

Orman üretim planları, işletilen bir ormandan ne kadar, ne zaman, nereden ve hangi türlerden ürün hasadının yapılacağını tayin etmektedirler. Belirli meşcereler planda kesim için planlanırlar, düzenlenirler. Ayrıca yalnızca hacim ve türler itibariyle de düzenleme yapılabilir. Kaynak yöneticisi yaptığı üretim planını mutlaka araziye aplike etmelidir. Ormandaki meşcereler hasat işlemi için belirli karakteristikler gösterirler. Bir orman üretim planının en önemli noktası,ürünün kesilmesi gerektiği zamanı gösteren genellikle 5–10 yıl olan zaman periyotlarını göstermektir.

Orman üretim planları, uzun vadede gerçekleşecek olan ve fakat şimdiden mevcut olması gereken kararlardır. Bu kararlar hem mal, hem de hizmet niteliğindedir. Elbette ormanın hasat edildiği yaş, elde edilen ürünü etkileyecektir. Hasadın büyüklüğü, yeri ve kesim şekli, orman üretimini düzenlemek ve yönetmek için kullanı labilir. Kesim şekli (traşlama, aralama-traşlama) ormandan elde edilen estetik değerleri de büyük bir oranda etkiler. Örneğin meşcerelerin kesilmiş olduğu bölgedeki yol yalnızca estetik değerleri etkilemekle kalmaz, aynı zamanda avcıların, balıkçıların ve diğer regreasyonistlerin geçişlerini de etkiler.

Orman kaynaklarının üretim planlamasına ilişkin kararlar uzun süreli kararlardır. Bugün hasat edilen bir meşcerenin yeniden hasat durumuna gelmesi ortalama 20-50 yıl gibi bir zamanı almaktadır. Meşcerenin farklı yaş devirlerinde farklı ürünlerin alınması mümkün olan bir gerçektir. Hasadın düzenlenmesi aynı zamanda bu ürün akışı devamlılığını da temin eder. Ayrıca gelecek periyotlar için hasadın planlanması, genellikle aynı zaman periyodu için projelendirme giderleri, gelirleri ve hasılatlarının da göz önüne alınmasını gerektirir. Birbiri ile ilişkili olan bu etkilerin tamamı, planlama kararları alınırken ve planlama gerçekleştirilirken gözönüne alınmalıdır.

Planlanmış bir orman; her yıl eşit miktarlarda hacim, boyut ve kalite itibarıyla aynı sonuçlu ürünler temin eder. O halde en iyi hasılat amaçlarına ulaşmak amacıyla ormanın planlanması, orman arazisi ve dikili gövde servetinin birlikte düşünülmesini gerektirir. Planlanmış bir orman için gerekli şart sahadan faydalanmanın derecesi veya miktarı değil,periyodik hasılattır. Böylece örneğin yaban yaşamı ortamını geliştirmek için maksimum tomruk hasılatından vazgeçilebilir. Ayrıca ürünün beklenen hacmi, boyutları, kalitesi ile ürünün türü orman işletmesinin amaçlarına uygun bir tarzda yine işletme tarafından belirlenir.

Planlanmış bir ormandan devamlı olarak ürün almak arzu edilen bir durumdur. Bununla beraber, ormanın bugünkü durumuna bağlı olarak yıllarca devamlı hasılat alınmayabilir. Ayrıca bir ormanın planlanması, diğer yönetim amaçlarında çeşitli fırsat maliyetlerinin oluşmasına neden olabilir.

Net Bugünkü Değer(NBD)

Bir proje analizinde en çok kullanılan yöntemlerden biri olan Net Bugünkü Değer

(NBD) yöntemi, bir projenin ekonomik ömrü boyunca sağlayacağı net nakit girişlerinin ve yatırım giderlerinin önceden kabul edilmiş belli bir indirgeme oranı (Faiz oranı) ile bugüne indirgenen değerleri arasındaki farktır.

Bir projenin bu yönteme göre kabul edilebilmesi için NBD’nin sıfıra eşit veya büyük olması gerekmektedir. Alternatif projelerin seçiminde ise NBD’i en büyük olan projeye öncelik verilir.

Bir projeye ait NBD şu formülle hesaplamaktadır.

burada,

NNG_t = t yılındaki net nakit girişini (artık değer hariç)

I_t = t yılındaki yatırım tutarını

n = tesisin ekonomik ömrünü

m = projenin inşa süresini

i = indirgeme oranını

S = tesisin ekonomik ömrü sonundaki (varsa) artık değerini göstermektedir.

Projenin ekonomik ömrünün tamamını hesaba katması ve paranın zaman değerini dikkate alması yöntemin en önemli faydalarıdır. Ancak, yöntem büyük projeler lehine bir analize yol açmaktadır. Diğer taraftan, NBD yönteminde i’nin değeri, diğer bir ifade ile yıllık yatırım harcaması ile nakit girişlerinin bugüne indirgenmesinde kullanılan indirgeme oranının değeri, elde edilecek sonucu oldukça etkilemektedir. Bu oranın yüksek yada düşük saptanması bir projenin ret veya kabulünü veya alternatif projeler arasındaki sıralamaya etki edebilir. Bu itibarla seçilecek indirgeme oranı analizin sonucu açısından son derece önemlidir.

İndirgeme oranının, özsermayenin alternatif kullanımında ortaya çıkabilecek fırsat maliyetini yansıtması gerekmektedir. Yatırımın kredi ile finansmanında indirgeme oranı olarak, bu krediye ödenecek faiz oranı alınmalıdır. Projenin finansmanında hem kredi hem de özkaynaklardan yararlanılıyorsa, indirgeme oranı olarak bu kaynakların maliyetlerinin kaynak kullanım oranları ile ağırlıklandırılmış ortalamasının kullanılması gerekir.

İndirgeme oranı konusunda bir diğer önemli nokta ise analizde nominal yada reel indirgeme oranının kullanılması, bir başka ifadeyle analiz sabit fiyatlarda yapıldığına göre indirgeme oranının enflasyon etkisinden arındırılmış olması gereğidir.

NBD kriterinin belirgin amacı, gelecek nakit akışlarının bugünkü değerinin maksimizasyonudur. Bu kriter tüm gelirleri ve giderleri paranın zaman değeri olarak gözönüne almaktadır. NBD çoğu zaman tek bir kriter olarak yaygın bir biçimde kullanılmaktadır. Bundan dolayı da ormancılıkta idare süresinin saptanması için kullanılabilen önemli bir kriter olarak da görülmektedir. Tüm bunlara rağmen ormancılıkta çok sayıda amenajman (planlama) amaçları sözkonusu olabilir ve bunlar birbirleri ile çelişebilirler. Bunun için gerekli NBD kriterinin seçilmesine rağmen, genellikle çeşitli kısıtlar altında maksimizasyon gerçekleşmektedir.

Ormancılıkta Lineer Programlama Kullanımı

Ormancılıkta matematik programlama tekniklerinin kullanımı, verilerin otomatik olarak değerlendirilmesi göze çarpan ilk uygulamalardır. Bu tür envanterlerin uygulanması çerçevesine şu konular girmektedir;

--Orman ürünleri üretiminin programlanması

--Farklı ekipmanları kullanarak dengeli istihsal sistemlerinin dizayn edilmesi

--Düşük maliyetli odun sağlanması

--Ormanlık sahalarda envanter kontrolü.

Çoğu sektörde olduğu gibi ormancılık sektöründe de çok sayıda veri ardışık olarak analiz edilebilmektedir. Zira beklenen birtakım cevapların alınabilmesi için çok sayıda verinin değerlendirilmesi gerekir.

Ormancılıkta kullanılan matematik programlar belirli bir amacı optimize etmek amacıyla kaynakların tahsisatını yönlendiren teknikler veya algoritmalardır. Optimizasyonun anlamı ise amacı ya minimize yada maksimize etmektir. Amaç ise genellikle bir amaç fonksiyonu şeklinde ifade edilir. Matematik programlamanın çeşitli tipleri vardır. Bu tipler optimumu elde etmek amacıyla farklı matematiksel yöntemler tarafından belirtilmektedirler.

Ormancılıkta yararlanılan matematik programlama tekniklerinden en yaygın olarak kullanılanı lineer programlama (LP)’dır. LP revize edilmiş simplex çözüm tekniğini kullanarak, çok sayıdaki veri kümesini verimli bir tarzda, alternatif çözümleri ile birlikte ortaya koymaktadır. Teknik, optimum çözüm elde etmek amacıyla her mümkün çözümü tek tek kontrol etme ihtiyacı göstermemektedir. LP oldukça esnektir ve çeşitli problemlere uygulanabilmektedir. Bu nedenle yaygın bir kullanımı vardır. Ayrıca LP bilgisayar algoritmaları iyi dökümante edilmişlerdir ve bunlar bilgisayar sistemlerinde mevcutturlar. Dolayısıyla LP’nin çalıştırılmasında pek güçlükle karşılaşılmaz. Sonuçta duyarlılık analizleri rahatlıkla yürütülür ve optimal çözümler kolaylıkla kontrol edilebilir.

Genel bir lineer program, lineer fonksiyonu ya minimize yada maksimize eder. Bu lineer fonksiyon ise amaç fonksiyonu olarak adlandırılırken, bazı eşitlik veya eşitsizlik şeklindeki kısıtlarda göz önüne alınır. Bir genel lineer programda bazı varsayımlar veya koşullar geçerlidir; birincisi sistemdeki ilişkiler lineer olmalı veya lineer fonksiyonlar aracılığıyla gösterilmelidir. Böyle bir şart belki de, LP’nin kullanımı için en ciddi sınırlandırmalardan biridir. Bu zorluğu yenmek için lineer olmayan programlar geliştirilmiştir. İkinci bir koşul ise şudur; denklemdeki değişkenler tam olarak bölünebilir nitelikte olmalıdır. Örneğin LP ile farklı orman yapılarındaki kesim alanlarının sayısı hesaplanabilir. Çözüm sonucunda sonucun kesirli çıktığı görülebilir veya bu alanları kesmek için kullanılacak işçilerin sayısı kesirli çıkabilir. Bazı sistemler bu tür bölünebilirliklere imkan vermemektedir, o takdirde değişkenlerin tamsayı değerlerinin kullanılması gereklidir.

Materyal ve Metot

Bu araştırmada Kahramanmaraş Orman Bölge Müdürlüğü’ne bağlı Suçatı Orman İşletme Şefliği’nin aynı yaşlı kızılçam ormanlarının planlanmasına çalışılmıştır. Plan ünitesinin tomruk, maden direği ve sanayi odunu üretimine dönük olmak üzere planlanmasında lineer programlama (LP) metodunun simplex çözüm tekniği kullanılmıştır. Simplex çözüm tekniği optimum çözüme ulaşmak amacıyla uygulanan bir iterasyonlar bütünü olarak tanımlanabilir. Önce fizibil bir çözüme (başlangıç simplex tablosu) ulaşılmakta, bu çözüm optimum çözüme ulaşmak için başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Yani optimum çözüme ulaşılıncaya kadar iterasyonlar devam etmektedir. LP metodunun simplex çözüm tekniğine uygun olmak üzere üretim ve ağaçlandırmayı etkileyen çok sayıda faktör, planlama modeline dahil edilerek üretimin bugünkü net değerini ilgili periyodun ortasına denk gelen zaman diliminden bugüne getirerek orman bazında maksimize eden alternatif üretim planları ortaya konulmuştur.

Plan ünitesinde kızılçam türünün silvikültürel özellikleri ile planlama şartları göz önünde bulundurularak planlama görüngesinin 100 yıl (1990-2089) alınmasına karar verilmiştir. 100 yıl içerisinde düzenli üretim programına ulaşılacağı ve optimizasyonun gerçekleştirileceği varsayımı altında planlama çalışmalarına başlanmıştır. Plan ünitesinde periyot uzunluğu 10 yıl olarak kabul edilmiştir.

Plan ünitesinde yapılan ekonomik analizlere göre, ormandan alınacak ürünlere ait amaç fonksiyonunun bugünkü net değerini maksimum yapan faiz oranı yıllık %5 olarak kabul edilmiştir. Bu nedenle, gelirleri ve giderleri ıskonto etmek için ortalama yıllık %5’lik faiz oranı çözüme dahil edilmiştir.

Plan ünitesinde her aktivite alanı için ayrı idare süresi verilebilmektedir. Ayrı idare süreleri verilmek suretiyle de çeşitli üretim alternatifleri denenmiştir. Fakat her aktivite alanının ayrı idare süresi ile işletmek ormancılık pratiğimizde mümkün olmadığı gibi, ülke ormancılık entansitesi de böyle bir yaklaşımdan uzaktır. Bu nedenle plan ünitesinin tümü için 30-40-50 ve 60 yıl süreli dört ayrı idare süresi çözüme girilerek, idare süresine bağlı değişik senaryolar türetilmiştir. İdare süresinin kısaltılması, modeli oluşturan satırların sayısında bir değişiklik yapmaz iken, sütunların sayısında bir azalma meydana getirmektedir.

Bu araştırmada, mali amaç fonksiyonu kullanılmıştır. Mali amaç fonksiyonu ürünlerin net değerinin maksimizasyonu için plan ünitesinde söz konusu olan tüm aktiviteler ve ürünler modele dahil edilerek amaç fonksiyonu ve kısıtlar elde edilmiştir. Plan ünitesinde silvikültür tekniği bakımından iki ayrı kesim rejimi uygulanmıştır. Bunlar;

a) Traşlama kesim rejimi

b) Aralama-Traşlama kesim rejimi

bu silvikültürel rejimlere göre tomruk, maden direği ve sanayi odunu üretimin esas olduğu plan ünitesinde amaç fonksiyonunun bugünkü net değerinin maksimizasyonuna dayanan tek bir amaç fonksiyonu oluşturulmuştur. Amaç fonksiyonu kısıtlar ve veriler altında simplex çözümüne tabi tutulmuş ve simplex tablolarının sonucunda üretim senaryoları ile duyarlılık analizleri gerçekleştirilmiştir.

Bulgular

Suçatı plan ünitesi daha önce verilen kriterlere uygun olarak ayrılmış 95 aktivite alanından oluşmaktadır. FORPLAN-LİNDO çözücüsünün kullanımına bir örnek vermek amacıyla beş aktivite alanına ilişkin hasat programı türetilmiş ve Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1. Suçatı Plan Ünitesinin 5 Aktivite Alanı için Hasat Programı

Amaç Fonksiyonu NBD
Değişken	Değeri	İskonto Edilmiş Gider
A11	24.528	---
A21	125.471	---
A31	---	57.428
A41	---	110.647
A51	---	119.700
A61	---	168.260
A71	---	204.461
A81	---	216.210
A91	---	230.000
A101	---	252.470
A111	---	258.232
A121	---	270.368
B11	---	25.018
B21	143.000	---
B31	---	70.857
B41	---	129.882
B51	---	207.900
B61	---	273.782
B71	---	321.961
B81	---	344.947
B91	---	358.000
B101	---	384.676
C11	---	3.000
C21	---	---
C31	---	54.428
C41	---	105.647
C51	---	113.700
C61	255.000	---
C71	---	195.461
C81	---	206.210
C91	---	220.000
C101	---	241.470
C111	---	247.232
C121	---	258.268
D11	---	33.320
D21	---	---
D31	---	---
D41	---	---
D51	---	---
D61	---	---
D71	---	---
D81	---	---
D91	---	---
D101	252.000	---
D111	---	---

D121	---	---
E11	---	42.660
E21	105.000	---
E31	---	57.714
E41	---	147.058
E51	---	188.058
E61	---	231.652
E71	---	271.711
E81	---	295.263
E91	---	312.000
E101	---	331.117
E111	---	340.383
E121	---	353.934
H1	6.500	---
H2	1645.274	---
H3	---	0.085
H4	---	0.141
H5	---	0.140
H6	---	0.147
H7	---	0.165
H8	---	0.178
H9	---	0.200
H10	---	0.205
H11	---	0.197
H12	---	0.207

5 aktivite alanı temel alınarak oluşturduğumuz.model çerçevesinde amaç fonksiyonu ve kısıtlar bir lineer programlama problemi olarak çözülerek Tablo 1’ de elde edilen sonuçların yorumları aşağıya çıkarılmıştır.

-A aktivite alanının 24.528 ha’lık bölümü 1. periyotta kesilmeli ve 1. Periyotta ağaçlandırılmalıdır. Çünkü iskonto edilmiş gider A₁₁ için sıfır çıkmakta ve dolayısıyla amaç fonksiyonunda herhangi bir azalma yaratmamaktadır. Bu nedenle A aktivite alanının 24.528 ha’lık bölümünün birinci periyotta hasat edilmesinde bir sakınca bulunmamaktadır. Yani iskonto edilmiş gidere bakarak aktivite alanlarının hangi periyotta hasat edilmesinin amaç fonksiyonunda ne kadar azalma yaratacağını bulmak mümkündür. Bu nedenle, iskonto edilmiş gideri sıfır olan aktivite alanlarının ilgili periyotlarda hasat edilmeleri daha uygun olmaktadır.

-A aktivite alanının 125.471 ha’lık bölümü 2. Periyotta kesilmeli ve 2. Periyotta ağaçlandırılmalıdır.

-B aktivite alanının tamamı olan 143 ha’lık alan 2. Periyotta kesilmeli ve 2. Periyotta ağaçlandırılmalıdır.

-C aktivite alanının tamamı olan 255 ha’lık alan 6.periyotta kesilmeli ve 6.periyotta ağaçlandırılmalıdır.

-D aktivite alanının tamamı olan 252 ha’lık alan 10.periyotta kesilmeli ve 10.periyotta ağaçlandırılmalıdır.

-E aktivite alanının tamamı olan 105 ha’lık alan 2.periyotta kesilmeli ve 2.periyotta ağaçlandırılmalıdır.

Araştırmada aktivite alanlarının yüzölçümlerine ilişkin duyarlılık analizi yapılmıştır. Yürütülen duyarlılık analizi sonuçları Tablo 2’de verilmektedir.

Tablo 2.Suçatı Plan Ünitesi Aktivite Alanları Duyarlılık Analizi

Değişken	Katsayı	İzin Verilebilir Artış	İzin Verilebilir Azalış
A11	528	Sonsuz	3
A21	414	3	57.428
A31	333	57.428	Sonsuz
A41	261	110.647	“
A51	246	119.700	“
A61	194	168.260	“
A71	150	204.461	“
A81	128	216.210	“
A91	100	230	“
A101	73	252.470	“
A111	67	258.232	“
A121	48	270.368	“
B11	749	25.018	“
B21	617	Sonsuz	25.018
B31	511	70.857	Sonsuz
B41	425	129.882	“
B51	344	207.900	“
B61	273	273.782	“
B71	214	321.961	“
B81	179	344.947	“
B91	150	358.000	“
B101	116	384.676	“
C11	511	3	“
C21	400	Sonsuz	3
C31	322	54.428	Sonsuz
C41	252	105.647	“
C51	238	113.700	“
C61	187	Sonsuz	113.700
C71	147	195.461	Sonsuz
C81	124	206.210	“
C91	96	220.000	“
C101	70	261.470	“
C111	64	247.232	“
C121	46	258.368	“
D11	104	33.320	“
D21	90	22.136	12
D31	78	12	22.136
D41	66	24	50.181
D51	62	28	65.913
D61	56	34	105.971
D71	47	43	141.166
D81	39	51	150.692
D91	28	62	162.381
D101	20	70	Sonsuz
D111	18	72	200.533
D121	11	79	213.434
E11	607	42.660	Sonsuz
E21	512	Sonsuz	42.660
E31	423	57.714	Sonsuz
E41	312	147.058	“
E51	268	188.700	“
E61	219	231.652	“
E71	170	271.711	“
E81	138	295.263	“
E91	106	312	“
E101	80	331.117	“
E111	72	340.383	“
E121	51	353.934	“
H1	---	Sonsuz	0.430
H2	---	0.422	0.096
H3	---	0.085	Sonsuz
H4	---	0.141	“
H5	---	0.140	“
H6	---	0.147	“
H7	---	0.165	“
H8	---	0.178	“
H9	---	0.200	“
H10	---	0.205	“
H11	---	0.197	“
H12	---	0.207	“

Tablo 2’de aktivite alanlarının hangi periyotlarda amaç fonksiyonu katsayılarına ne kadar katkı yaptığı belirlenmiştir. Örneğin A₃₁ değişkeni analiz edildiğinde aşağıdaki sonuçlar ortaya çıkarılmıştır;

--A₃₁ değişkeninin amaç fonksiyonu katsayısı maksimum 57.428 birim artırılabilir ve böylece katsayı 390 birim olmaktadır(333+57.428). Dikkat edilecek olursa aynı değişkenin ıskonto edilmiş gideri de 57.428 birimdir. O halde A aktivite alanından 1 ha’lık saha daha çözüme katılırsa amaç fonksiyonunun değeri 57.428 birim azalacaktır.

Suçatı plan ünitesi beş aktivite alanına ait sağ taraf değerleri de duyarlılık analizine tabi tutulmuştur. Sonuçlar Tablo 3’de verilmektedir. Tabloda sağ taraf değerlerinin, amaç fonksiyonu katsayılarına ne kadar katkı yaptığı belirtilmiştir.

Tablo 3. Suçatı Plan Ünitesi Sağ Taraf Değerleri Duyarlılık Analizi

Satırlar	Sağ Taraf Değeri	İzin Verilebilir Artış	İzin Verilebilir Azalış
2	150	Sonsuz	125.471
3	143	“	143
4	255	“	255
5	252	“	136.546
6	105	“	105
7	---	6500	Sonsuz
8	---	164527	“
9	---	35180	“
10	---	39461	“
11	---	32240	“
12	---	32162	“
13	---	35502	“
14	---	38915	“
15	---	78120	“
16	---	85680	“
17	---	91980	“
18	---	95759	“
19	13140	11606	“
20	1500	4000	“
21	2500	5206	4000

Tablo 3’den yararlanarak D ve E aktivite alanları için şu sonuçlar çıkarılabilir.

--D isimli aktivite alanı maksimum 136.546 ha. azaltılabilir. Bu miktar alandan daha fazlası D aktivite alanından çıkarılırsa fizibil çözüme ulaşılamaz ve amaç fonksiyonu NBD maksimizasyonu sağlanamaz demektir.

--E isimli, aktivite alanı maksimum 105 ha azaltılabilir. Bu alandan daha fazlası çıkarılması zaten mümkün değildir. Çünkü aktivite alanının toplamı 105 ha’ldır.

Sonuç ve Öneriler

Aynı yaşlı Suçatı plan ünitesinde LP metodunun simplex çözüm tekniğine uygun olarak, ekonomik planlama yapılmaya çalışılmıştır. Planlamada kullanılan ve FORPLAN olarak adlandırılan ormancılık planlama sisteminde plan ünitesinin teknik, ekonomik ve biyolojik verileri değerlendirilmiştir.

Uygulayıcılar açısından büyük kolaylık sağlayan bu ormancılık planlama sistemi, ormancılığımızda üretim planları ile beraber diğer planların da geliştirilmesi konusunda kullanılabilecektir. Bu araştırmada “Yöneylem Araştırması Yöntemleri” adı ile planlama uygulamalarında yer almış bulunan modern planlama yöntemlerinin, ormancılık sorunlarının çözümünde en çok uygulama yeri bulan “Doğrusal Programlama” kullanılmıştır. Bu suretle, mevcut koşullar, kabul edilen kısıtlar ve varsayımlara uygun olarak optimum çözümler ortaya konulmuştur.

Problemin amaç ve kısıtlara göre çözümü sırasında farklı senaryolar ortaya konulmuş ve uygulayıcının alternatif çözümlerden amacına uygun optimal çözümü seçme olanağı sağlanmıştır.

Kahramanmaraş Orman İşletme Müdürlüğü muhasebe kayıtlarına göre, plan ünitesinde üretimin büyük bölümünü tomruk, maden direği ve sanayi odunu ürünleri oluşturduğundan özellikle bu tip ürünlerin üretimini hedef alacak şekilde planlama çalışmaları yürütülmüştür. Bu nedenle idare ve işletme amaçlarına uygun olarak d_1.30 çap minimumu (>=16.9 cm.) esas alınmak suretiyle farklı idare süreleri deneme yoluyla çözüm getirilmiştir.

Bu nedenle amaç çapı ile idare süresi arasındaki ilişkinin derecesi modele dahil edilmiştir. Elde edilen periyodik hasat hacimlerinin, o periyot için talep edilen tomruk, maden direği ve sanayi odunu düzeylerini karşılayacak kapasitede olduğu belirlenmiştir. Böylece arz-talep denkliği sağlanarak stoksuz işletmecilik yapılmaya çalışılmıştır.

Suçatı plan ünitesinde asli değişkenler olan; idare süresi, eda tüzeyi ve faiz oranları değiştirilmek suretiyle türetilen senaryolarda periyodik hasatların öncelikle yaşlı meşcerelerden başlanmak suretiyle yürütüldüğü gözlenmiştir. Yaşlı meşcerelerin önce kesilmesi bilinen hasılat ilişkileri yönünden de uygundur. Böyle meşcereleri biran önce artıma geçirmek esastır.

Plan ünitesinde artımdan kalan meşcerelerin önce hasat edilmesi gerekliliğine paralel olarak NBD’nin sıfırdan büyük olduğu alanlar da önce hasat edilmişlerdir. NBD’nin sıfırdan küçük olduğu alanlar ise, daha sonraki periyotlarda hasat edilmişlerdir.

Suçatı plan ünitesi için gençleştirme yöntemi olarak traşlama kesim ve dikim yoluyla yapay gençleştirme yöntemi kabul edildiğinden, genel gençleştirme süresi dolayısıyla da idare süreleri bilinen değerlerden daha düşük çıkmıştır. Böyle bir sonucun, ormanın devamlılığı veya verimliliğini tehlikeye düşürmek açısından hiçbir riski olmadığı arazi ve ormandaki gözlemlerden anlaşılmıştır.

Suçatı bölgesi ormanlarının gelecek 100 yıl içerisinde bugünkü seviyesinin yaklaşık bir katı kadar yıllık yapacak odunu devamlı olarak üretme gücüne sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle entansif orman işletmeciliği ve etkin bir ağaçlandırma programı gereklidir.

Ülkemizin orman kaynaklarının giderek zayıflamasının temel nedenlerinden biri olarak gördüğümüz “Klasik Planlama” anlayışının yerine “Modern Planlama” anlayışı ve tekniklerinin uygulanması durumunda, doğa tahrip edilmeyecek, odun üretiminde büyük artışlar sağlanacak ve orman toprağından en yüksek düzeyde yararlanmak mümkün olacaktır.

Kaynaklar

Armstrong, G:W., 1992,Optimal Timber Harvest Scheduling Under Harvest Volume Constrainsts, A Comparison of Two opportunity cost criteria. Canadian Journal of Forest Research, Volume 22, Number 4,pp.497-503, British Columbia.

Davis, L.S., Johnson. K.N., 1987, Forest Management, third edition, McGraw-Hill Book Company, ISBN 0-070032625-8, New York.

Görücü, Ö., 1996,Researches An Improving of Timber Production Planning in Forest Districts, Proceeding from The IUFRO Conference , Danish Forest and Landscape Research Institute, Modelling Regeneration Success and Early Growth of Forest Stands p.559-566 Copenhagen.

Görücü,Ö.,1997, Criteria For Sustainable Forest Management and the Considerations in the Turkish Forestry, IUFRO Conference on Future Forest Policies in Europe-Balancing Economic and Ecological Demands,8p.,15-18 June,Joensuu.

Leuschner, W.A., 1984, Introduction to Forest Resource Management, School of Forestry and Wildlife Resources Virginia Polytechnic Institute and State University, ISBN 0-471-08660-1, Colorado.

Manning, G.H., 1987, Impact of Intensive Forestry Practices on Net Stand Values in British Columbia, FRDA Report 14, ISSN 0835-0752, British Columbia.

Wood, L.W., 1988, The Montana Timber Market Model- A User’s Guide, United States Department of Agriculture, Research Note 380, Montana.