TÜRKİYE’DE KARAYOLU TRAFİK KAZALARI İSTATİSTİK ANALİZİ: 1989-1999

Prof. Dr. Şahin AKKAYA*

Arş. Gör. Dr. Halil ALTINTAŞ*

ÖZET

Ülkemizde karayolu trafik kazaları ve bunların sebep olduğu maddi ve manevi yaraların gün geçtikçe arttığı malumdur. Günümüzde trafik kazaları, savaşlar ve depremlerdeki kadar insan ölüm ve yaralanmasına neden olmakta, maddi zararlar da yıldan yıla artmaktadır. Gerçekten de uykusuz, yorgun ve alkollü araç kullanma gibi temel nedenlerle sadece 1999 yılında ülkemizde 438.338 karayolu trafik kazasında 4.596 kişi ölmüş; 109.899 kişi yaralanmış ve 262 milyon dolar maddi hasar meydana gelmiştir. Bu tebliğde, karayollarında kazaların ve hasarların zaman serisi analizleri ile yıllık ortalama artış trendleri bulunmuş; ayrıca kaza sayıları ile yolcu ve taşıt sayıları arasında karayolları için regresyon analizleri yapılmıştır. Ülkemizle diğer Batı Ülkeleri arasında kazalar karşılaştırılmış; sonuçta ülkemizde trafik kazalarının artmasının temel nedeninin karayoluna ağırlık verilmesi, demiryollarının ihmal edilmesi olduğu görülmüştür. Halbuki karayolunun, demiryoluna göre 18 kat daha tehlikeli olduğu tespit edilmiş bulunmaktadır.

 

STATISTICAL ANALYSIS OF HIGHWAYS TRAFFIC ACCIDENTS IN TURKEY: 1989-1999

ABSTRACT

In Turkey, it is known that highways traffic accidents have been gradually increased and they have caused physical and spirutual loses. Nowadays many people have been killed or injured arising from  the traffic accidents as much as wars and eartquakes, and the physical damages have been highly increased from year to year.  Indeed, in 1999, they was 438.338 highway traffic accidents caused by sleepless, tired and alcoholic driving, and as a result, 4.596 people were killed, 109.899 people were injured and 262 million dollar of physical damage was occured.

In this study, annual average growth rate of highway traffic accidents and their damage are found by using time series analyses. Morever, regressions are estimated between the number of accidents,  the number of passengers and vehicle for highways. Comparisons of Turkey with other industrial countries indicates that the main reasons for increasing traffic accidents are the concentration on the highways and neglect of the railways. However, it is found that the highway is 18 times more dangerous than that of railway.

1. GİRİŞ

Ülkemizde yıldan yıla artan nüfus ve araç sayısına paralel olarak, trafik kazaları sayısı ve bu kazalarda ölen ve yaralananların sayısı da artmaktadır. Araç sayısı bizden yaklaşık altı kat fazla olan Çin’de daha az sayıda trafik kazası meydana gelmektedir. Yine Fransa’da bizden dört kat fazla araç sayısı varken, kaza sayısı bizden üç kat azdır.

Türkiye’de karayollarındaki korkunç kaza rakamlarına mukabil, demiryolları ve havayollarında oldukça az sayıda kaza olduğu gözlenmektedir.

Kendi öz kaynaklarımızla yolcu ve yük taşımacılığında faydalanabileceğimiz demiryolu ulaşımı yeterince desteklenmediği için petrole dayalı karayolu taşımacılığı batı ülkeleri tarafından özendirilip yönlendirilmiştir. Gerçekten de dış ülkeler 1950’den beri kendi araçlarını satabilmek için tüm gelişmekte olan ülkelerde aynı siyaseti gütmektedir.

Çağdaş insanın yer değiştirme ihtiyacından kaynaklanan trafik olgusunun ülkemizde savaşlar kadar kayıp ve acılara neden olması, herkesi bu konuda düşünmeye ve çözüm yolları aramaya sevketmektedir. Nitekim, Türkiye Büyük Millet Meclisi Trafik Araştırma Komisyonu’nun 2001 Ocak Ayı’nda hazırladığı Rapor’da trafik terörünün Bölücü Terör ve depremlerin aldığı candan fazla can aldığı şu rakamlarla ifade edilmektedir: “Terörde 15 yılda 30 bin, depremlerde ise 50 yılda 50 bin vatandaşımız ölmüştür. Oysa trafik felaketinde kaybettiğimiz yuttaşlarımızın sayısı 10 yılda 100 bini aşmıştır“. Sadece 1999 yılında 100 bini aşkın vatandaşımız yaralanmıştır. Araştırma komisyonunun çözüm önerileri ise, raylı sistem yatırımlarına daha fazla kaynak ayrılması, bölünmüş yol yapımına önem verilmesi, sivil toplum örgütlerinin desteklenmesidir (Zaman, 14 Ocak 2001, s. 3).

Ülkemizde halen 8 milyondan fazla araç olup, buna her yıl 500 bin dolayında yeni araç eklenmekte ve her yıl 1 milyon vatandaşımız sürücü belgesi almaktadır. Kent içi yollar dışında 65 bin km’yi aşan karayollarımızla denetimin yalnızca trafik polislerimizle sağlamanın zorluğu ortaya konulmaktadır(Türkiye Şoförler ve Ot. Fed., 2001, s. 4).

2.TÜRKİYE’DE KARAYOLU VE DEMİRYOLU YURTİÇİ YOLCU SAYILARI

Trafik kazalarından önce, ilgisi nedeniyle ülkemizde kara ve demiryolu yolcu-km sayıları aşağıda ele alınacaktır.

Ülkemizde yurtiçi karayolu ve demiryolu yolcu-km sayıları aşağıdaki Tablo 1’de yer almaktadır.

 

 

 

 

 

 

TABLO 1: TÜRKİYE’DE KARAYOLU VE DEMİRYOLU YUR İÇİ YOLCU–KM SAYILARI

 

Yıllar

 

KARAYOLU

(Yolcu-km)

(Milyon)

 

DEMİRYOLU

(Yolcu-km)

(milyon)

DEMİRYOLU

(Yolcu-km)(Milyon)

(Banliyö Hariç)

1986

97609

6052

3248

1987

112034

6174

3343

1988

123236

6708

3801

1989

131001

6845

3681

1990

134991

6410

3444

1991

131029

6048

3139

1992

142172

6259

3425

1993

146029

7147

4030

1994

140743

6335

3882

1995

155202

5795

3661

1996

167871

5229

3163

1997

180967

5840

3592

1998

186159

6110

3911

1999

189882

-

4233

Kaynak: 1.T.C. Başbakanlık DİE Türkiye İstatistik Yıllıkları, 1990, 1994, 1996, 1997, 1999.

           2. DPT, (Haz. 2000), Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Öncesinde İktisadi Sektörlerde Gelişmeler: 1996-2000, s. 238.

 

Tablo 1’den demiryollarımızda yolcu sayısının karayollarına göre yaklaşık 30 kat az olduğu görülmektedir. 1990’dan beri son 11 yılda karayollarında yolcu sayısı yüzde 40 artarken, demiryollarında banliyö dahil yüzde 10 artış görülüyor. Ayrıca ülkemizde 1996 yılı itibariyle karayolları 60225 km iken, demiryolu hat uzunluğu sadece 8607 km’dir. Demiryolu uzunluğunun karayolundan 7 kat az olduğu görülmektedir.

Karayolları, hem yolcu hem de yük taşımacılığında çok büyük bir yük altındadır. Türkiye ulaştırma politikasında köklü bir değişiklik yaparak bu durumu değiştirmez ise, ileride karayolları felç olacak ve bu durum ekonominin can damarlarının tıkanmasına yol açacaktır (Karluk, 1996, s. 250).

Demiryolları gerek yolcu gerekse yük taşımacılığında Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin ortalama 7-8 kat altındadır. Avrupa’da şehirlerarası yolcu taşımacılığı çift yönlü trenlerle yapılmakta, sadece köy yollarında otobüsler çalışmaktadır. Ayrıca ülkemiz demiryolları, AB ülkeleri demiryolları toplam hat uzunluğuna (özellikle elektrikli hat uzunluğuna) nazaran çok yetersizdir.

Demiryollarının büyük bir kısmı Osmanlı döneminde yapılmış, 1950’den sonra şehirlerarası yeni demiryolları yapılmamıştır. Ayrıca demiryolu taşımacılığı ticari karlılık kriteri yerine ekonomik refah ve büyümenin yurt sathına yaygınlaştırılması, sanayinin gelişmesi, enerji, döviz, trafik kazaları, çevre sağlığı gibi etkileri de dikkate alınarak, ülkeye maliyet kriterine göre de değerlendirilmelidir. Demiryollarımıza gereken ilgi gösterilmediği takdirde ileride tamamen etkinliğini yitirerek çöküntüye uğrayabilir (DPT, 1991, s. 1). Ülkemiz Avrupa Birliğine girmeden önce uzun vadeli bir plan çerçevesinde Bulgaristan hududundan başlayarak, Kapıkule -Sirkeci H. Paşa -Ankara  ve İran- Irak hududuna kadar yüksek standartlı geliş- gidişli elektrikli hatlar yapılmalıdır. Aksi halde AB ülkeleri ile rekabet zorlaşır. Bugün Avrupa’da eski hatların yerine, saatte ortalama 200 km hıza cevap verebilecek “yüksek hız hatları” yapılmaktadır (DPT, 1991, s. 124).

3. TÜRKİYE’DE TRAFİK KAZALARI ZAMAN SERİSİ VE REGRESYON ANALİZLERİ

Türkiye’de 1980-1999 döneminde trafik kazaları ölü ve yaralı sayısı ile maddi hasar tutarı aşağıdaki tablodadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TABLO 2: YILLAR iTİBARİYLE TRAFİK KAZALARI

 

YILLAR

 

KAZA SAYISI

 

ÖLÜ SAYISI

 

YARALI SAYISI

MADDİ HASAR MİKTARI(ABD $)

1980

36.914

4.199

24.608

26.975.551

1981

40.953

4.441

29.744

25.262.837

1982

46.249

4.884

35.976

24.919.543

1983

55.208

5.207

44.769

27.988.064

1984

60.840

5.731

50.521

25.765.732

1985

65.831

5.680

51.586

29.543.888

1986

92.625

7.315

71.264

51.617.404

1987

110.207

7.530

80.321

70.517.061

1988

107.651

6.846

79.174

69.394.070

1989

103.758

6.332

80.013

82.058.905

1990

115.295

6.286

87.693

111.836.782

1991

142.145

6.231

90.520

119.267.346

1992

171.741

6.214

94.824

132.776.375

1993

208.823

6.457

104.330

156.782.527

1994

233.803

5.942

104.717

124.453.944

1995

279.663

6.004

114.319

165.840.235

1996

344.641

5.428

104599

200.525.273

1997

387.533

5.181

106.146

222.862.434

1998

440.149

4.935

114.552

355.509.589

1999

438.338

4.596

109.899

261.200.321

Toplamlar

3.482.367

115.433

1.579.575

2,285097,881

Kaynak:İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü, (Haziran 2000), Trafik İstatistik Yıllığı 1999, s. 7.

 

Tablodaki Kaza Sayısı’nın zaman serisi grafiği ise aşağıdadır.

GRAFİK 1: KAZA SAYILARI


Böylece Tablo 2 ve Grafik 1’den; ülkemizde trafik kazalarının hızlı arttığı görülüyor. 1980’de 36.914 olan kaza sayısı 1999’da 438.338 adede çıkmıştır. Ülkemizde trafik kazalarının ortalama yıllık artış hızını bulmak için 1989-1999 dönemi için aşağıdaki yarı logaritmik model tahmin edilmiştir.

                  (0.043)  (0.00638)

                 (263.5)  (24.57)

 

Y=Trafik Kazası, t= Yıl

Bu modelden ilgili 11 yıllık dönemde trafik kazalarının ortalama yıllık gelişme hızı yaklaşık %17 bulunmuştur. (r=(Antilog=(0.169*100)=16.9

Ülkemizde karayolları trafik kazalarının bu kadar hızlı artmasının en önemli nedeni, her yıl 500 bin dolayında yeni aracın trafiğe girmesi ve karayollarının bu yükü kaldıramamasıdır. Gerçekten de ülkemizde 1980-1999 dönemi motorlu araç sayıları şöyle gelişmiştir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TABLO 3: YILLAR İTİBARİYLE MOTORLU ARAÇ SAYILARI VE ARTIŞI

 

YILLAR

 

MOTORLU ARAÇ SAYISI

MOTORLU ARAÇ ARTIŞI

(Bir Önceki Yıla Göre)

1980

1.648.019

110.574

1981

1.785.758

101.739

1982

1.887.878

102.120

1983

2.018.608

130.730

1984

2.186.515

167.907

1985

2.375.141

188.626

1986

2.653.715

278.574

1987

2.987.215

33.500

1988

3.313.005

325.790

1989

3.655.090

342.085

1990

4.091.888

436.798

1991

4.487.259

395.371

1992

5.055.968

568.709

1993

5.799.718

743.750

1994

6.228.016

428.298

1995

6.635.938

407.922

1996

7.109.926

473.988

1997

7.776.394

666.468

1998

8.359.636

583.242

1999

8.837.403

477.768

Kaynak: İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü, (Haziran 2000), s. 5.

 

Karayollarında 1999’daki 438 bin’den fazla kaza, 4596 ölü ve 109.899 yaralıya mukabil; aynı yılda hava deniz ve demiryollarında sadece toplam 932 kaza ve 261 ölü vardır (İçişleri Bak., Haz. 2000, s. 2).

Ülkemizde 1999 yılında meydana gelen trafik kazalarının yaklaşık yüzde 25’i uykusuz, yorgun, hasta ve alkollü araç kullanmaktan ileri gelmektedir (İçişleri Bak., Haz. 2000, s. 14).

Ülkemizde meydana gelen kazalarda, araç (taşıt) sayısı ve yolcu sayılarındaki artışların önemli etkenler olduğu kabul edilebilir. Buna göre kaza sayısı (Y) ile araç sayısı (X) arasında n=11 yıllık 1989-1999 dönemi için aşağıdaki EKKY doğrusal regresyon tahminleri yapılmıştır.

 

 

 

 

Y= Kaza Sayısı (Adet) (Tablo 2’den)

X=Araç Sayısı (Adet) (Tablo 3’den)

Olmak üzere;

Y=   -180608.1  +  0.0713 X ,            R2=0.9776

s(bi)    (23017.19)    (0.0035) ,             

t(hes)        (-7.84)         (19.847) ,              s=19828.31

                                                            DW= 0.9824

               Model 2                                n=11

Bu modele göre, ilgili dönemde araç sayısındaki 100 birim artışın kaza sayısını ortalama 7 birim artırdığı görülmektedir. Model 2 güvenilir bir modeldir.