TÜRKİYE’DE KARAYOLU TRAFİK KAZALARI
İSTATİSTİK ANALİZİ: 1989-1999
Prof. Dr. Şahin AKKAYA*
Arş. Gör. Dr. Halil ALTINTAŞ*
ÖZET
Ülkemizde karayolu trafik kazaları ve bunların sebep
olduğu maddi ve manevi yaraların gün geçtikçe arttığı malumdur. Günümüzde
trafik kazaları, savaşlar ve depremlerdeki kadar insan ölüm ve yaralanmasına
neden olmakta, maddi zararlar da yıldan yıla artmaktadır. Gerçekten de uykusuz,
yorgun ve alkollü araç kullanma gibi temel nedenlerle sadece 1999 yılında
ülkemizde 438.338 karayolu trafik kazasında 4.596 kişi ölmüş; 109.899 kişi
yaralanmış ve 262 milyon dolar maddi hasar meydana gelmiştir. Bu tebliğde,
karayollarında kazaların ve hasarların zaman serisi analizleri ile yıllık
ortalama artış trendleri bulunmuş; ayrıca kaza sayıları ile yolcu ve taşıt
sayıları arasında karayolları için regresyon analizleri yapılmıştır. Ülkemizle
diğer Batı Ülkeleri arasında kazalar karşılaştırılmış; sonuçta ülkemizde trafik
kazalarının artmasının temel nedeninin karayoluna ağırlık verilmesi,
demiryollarının ihmal edilmesi olduğu görülmüştür. Halbuki karayolunun,
demiryoluna göre 18 kat daha tehlikeli olduğu tespit edilmiş bulunmaktadır.
STATISTICAL ANALYSIS OF HIGHWAYS TRAFFIC ACCIDENTS IN TURKEY: 1989-1999
ABSTRACT
In Turkey, it is known that highways
traffic accidents have been gradually increased and they have caused physical
and spirutual loses. Nowadays many people have been killed or injured arising
from the traffic accidents as much as
wars and eartquakes, and the physical damages have been highly increased from
year to year. Indeed, in 1999, they was
438.338 highway traffic accidents caused by sleepless, tired and alcoholic
driving, and as a result, 4.596 people were killed, 109.899 people were injured
and 262 million dollar of physical damage was occured.
In this study, annual average growth rate of highway traffic accidents
and their damage are found by using time series analyses. Morever, regressions
are estimated between the number of accidents,
the number of passengers and vehicle for highways. Comparisons of Turkey
with other industrial countries indicates that the main reasons for increasing
traffic accidents are the concentration on the highways and neglect of the
railways. However, it is found that the highway is 18 times more dangerous than
that of railway.
1. GİRİŞ
Ülkemizde
yıldan yıla artan nüfus ve araç sayısına paralel olarak, trafik kazaları sayısı
ve bu kazalarda ölen ve yaralananların sayısı da artmaktadır. Araç sayısı
bizden yaklaşık altı kat fazla olan Çin’de daha az sayıda trafik kazası meydana
gelmektedir. Yine Fransa’da bizden dört kat fazla araç sayısı varken, kaza
sayısı bizden üç kat azdır.
Türkiye’de karayollarındaki korkunç kaza rakamlarına mukabil, demiryolları ve havayollarında oldukça az sayıda kaza olduğu gözlenmektedir.
Kendi
öz kaynaklarımızla yolcu ve yük taşımacılığında faydalanabileceğimiz demiryolu
ulaşımı yeterince desteklenmediği için petrole dayalı karayolu taşımacılığı
batı ülkeleri tarafından özendirilip yönlendirilmiştir. Gerçekten de dış
ülkeler 1950’den beri kendi araçlarını satabilmek için tüm gelişmekte olan
ülkelerde aynı siyaseti gütmektedir.
Çağdaş
insanın yer değiştirme ihtiyacından kaynaklanan trafik olgusunun ülkemizde savaşlar
kadar kayıp ve acılara neden olması, herkesi bu konuda düşünmeye ve çözüm
yolları aramaya sevketmektedir. Nitekim, Türkiye Büyük Millet Meclisi Trafik
Araştırma Komisyonu’nun 2001 Ocak Ayı’nda hazırladığı Rapor’da trafik terörünün
Bölücü Terör ve depremlerin aldığı candan fazla can aldığı şu rakamlarla ifade
edilmektedir: “Terörde 15 yılda 30 bin, depremlerde ise 50 yılda 50 bin
vatandaşımız ölmüştür. Oysa trafik felaketinde kaybettiğimiz yuttaşlarımızın
sayısı 10 yılda 100 bini aşmıştır“. Sadece 1999 yılında 100 bini aşkın
vatandaşımız yaralanmıştır. Araştırma komisyonunun çözüm önerileri ise, raylı sistem yatırımlarına daha fazla
kaynak ayrılması, bölünmüş yol yapımına
önem verilmesi, sivil toplum örgütlerinin desteklenmesidir (Zaman, 14 Ocak
2001, s. 3).
Ülkemizde
halen 8 milyondan fazla araç olup, buna her yıl 500 bin dolayında yeni araç
eklenmekte ve her yıl 1 milyon vatandaşımız sürücü belgesi almaktadır. Kent içi
yollar dışında 65 bin km’yi aşan karayollarımızla denetimin yalnızca trafik
polislerimizle sağlamanın zorluğu ortaya konulmaktadır(Türkiye Şoförler ve Ot.
Fed., 2001, s. 4).
2.TÜRKİYE’DE KARAYOLU VE DEMİRYOLU
YURTİÇİ YOLCU SAYILARI
Trafik
kazalarından önce, ilgisi nedeniyle ülkemizde kara ve demiryolu yolcu-km
sayıları aşağıda ele alınacaktır.
Ülkemizde
yurtiçi karayolu ve demiryolu yolcu-km sayıları aşağıdaki Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: TÜRKİYE’DE KARAYOLU VE
DEMİRYOLU YUR İÇİ YOLCU–KM SAYILARI
|
Yıllar |
KARAYOLU (Yolcu-km) (Milyon) |
DEMİRYOLU (Yolcu-km) (milyon) |
DEMİRYOLU (Yolcu-km)(Milyon) (Banliyö Hariç) |
|
1986 |
97609 |
6052 |
3248 |
|
1987 |
112034 |
6174 |
3343 |
|
1988 |
123236 |
6708 |
3801 |
|
1989 |
131001 |
6845 |
3681 |
|
1990 |
134991 |
6410 |
3444 |
|
1991 |
131029 |
6048 |
3139 |
|
1992 |
142172 |
6259 |
3425 |
|
1993 |
146029 |
7147 |
4030 |
|
1994 |
140743 |
6335 |
3882 |
|
1995 |
155202 |
5795 |
3661 |
|
1996 |
167871 |
5229 |
3163 |
|
1997 |
180967 |
5840 |
3592 |
|
1998 |
186159 |
6110 |
3911 |
|
1999 |
189882 |
- |
4233 |
Kaynak: 1.T.C. Başbakanlık DİE Türkiye İstatistik Yıllıkları, 1990, 1994, 1996, 1997, 1999.
2. DPT, (Haz. 2000), Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Öncesinde İktisadi Sektörlerde Gelişmeler: 1996-2000, s. 238.
Tablo
1’den demiryollarımızda yolcu sayısının karayollarına göre yaklaşık 30 kat az
olduğu görülmektedir. 1990’dan beri son 11 yılda karayollarında yolcu sayısı
yüzde 40 artarken, demiryollarında banliyö dahil yüzde 10 artış görülüyor.
Ayrıca ülkemizde 1996 yılı itibariyle karayolları 60225 km iken, demiryolu hat
uzunluğu sadece 8607 km’dir. Demiryolu uzunluğunun karayolundan 7 kat az olduğu
görülmektedir.
Karayolları,
hem yolcu hem de yük taşımacılığında çok büyük bir yük altındadır. Türkiye
ulaştırma politikasında köklü bir değişiklik yaparak bu durumu değiştirmez ise,
ileride karayolları felç olacak ve bu durum ekonominin can damarlarının
tıkanmasına yol açacaktır (Karluk, 1996, s. 250).
Demiryolları
gerek yolcu gerekse yük taşımacılığında Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin
ortalama 7-8 kat altındadır. Avrupa’da şehirlerarası yolcu taşımacılığı çift
yönlü trenlerle yapılmakta, sadece köy yollarında otobüsler çalışmaktadır.
Ayrıca ülkemiz demiryolları, AB ülkeleri demiryolları toplam hat uzunluğuna
(özellikle elektrikli hat uzunluğuna) nazaran çok yetersizdir.
Demiryollarının
büyük bir kısmı Osmanlı döneminde yapılmış, 1950’den sonra şehirlerarası yeni
demiryolları yapılmamıştır. Ayrıca demiryolu taşımacılığı ticari karlılık kriteri yerine ekonomik refah ve büyümenin yurt
sathına yaygınlaştırılması, sanayinin gelişmesi, enerji, döviz, trafik kazaları, çevre sağlığı gibi
etkileri de dikkate alınarak, ülkeye
maliyet kriterine göre de değerlendirilmelidir. Demiryollarımıza gereken
ilgi gösterilmediği takdirde ileride tamamen etkinliğini yitirerek çöküntüye uğrayabilir
(DPT, 1991, s. 1). Ülkemiz Avrupa Birliğine girmeden önce uzun vadeli bir plan
çerçevesinde Bulgaristan hududundan başlayarak, Kapıkule -Sirkeci H. Paşa
-Ankara ve İran- Irak hududuna kadar
yüksek standartlı geliş- gidişli elektrikli hatlar yapılmalıdır. Aksi halde AB
ülkeleri ile rekabet zorlaşır. Bugün Avrupa’da eski hatların yerine, saatte
ortalama 200 km hıza cevap verebilecek “yüksek hız hatları” yapılmaktadır (DPT,
1991, s. 124).
3. TÜRKİYE’DE TRAFİK KAZALARI ZAMAN SERİSİ VE
REGRESYON ANALİZLERİ
Türkiye’de
1980-1999 döneminde trafik kazaları ölü ve yaralı sayısı ile maddi hasar tutarı
aşağıdaki tablodadır.
TABLO 2: YILLAR iTİBARİYLE TRAFİK KAZALARI
|
YILLAR |
KAZA SAYISI |
ÖLÜ SAYISI |
YARALI SAYISI |
MADDİ HASAR MİKTARI(ABD $) |
|
1980 |
36.914 |
4.199 |
24.608 |
26.975.551 |
|
1981 |
40.953 |
4.441 |
29.744 |
25.262.837 |
|
1982 |
46.249 |
4.884 |
35.976 |
24.919.543 |
|
1983 |
55.208 |
5.207 |
44.769 |
27.988.064 |
|
1984 |
60.840 |
5.731 |
50.521 |
25.765.732 |
|
1985 |
65.831 |
5.680 |
51.586 |
29.543.888 |
|
1986 |
92.625 |
7.315 |
71.264 |
51.617.404 |
|
1987 |
110.207 |
7.530 |
80.321 |
70.517.061 |
|
1988 |
107.651 |
6.846 |
79.174 |
69.394.070 |
|
1989 |
103.758 |
6.332 |
80.013 |
82.058.905 |
|
1990 |
115.295 |
6.286 |
87.693 |
111.836.782 |
|
1991 |
142.145 |
6.231 |
90.520 |
119.267.346 |
|
1992 |
171.741 |
6.214 |
94.824 |
132.776.375 |
|
1993 |
208.823 |
6.457 |
104.330 |
156.782.527 |
|
1994 |
233.803 |
5.942 |
104.717 |
124.453.944 |
|
1995 |
279.663 |
6.004 |
114.319 |
165.840.235 |
|
1996 |
344.641 |
5.428 |
104599 |
200.525.273 |
|
1997 |
387.533 |
5.181 |
106.146 |
222.862.434 |
|
1998 |
440.149 |
4.935 |
114.552 |
355.509.589 |
|
1999 |
438.338 |
4.596 |
109.899 |
261.200.321 |
|
Toplamlar |
3.482.367 |
115.433 |
1.579.575 |
2,285097,881 |
Kaynak:İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü,
(Haziran 2000), Trafik İstatistik
Yıllığı 1999, s. 7.
Tablodaki
Kaza Sayısı’nın zaman serisi grafiği ise aşağıdadır.
GRAFİK 1: KAZA SAYILARI
Böylece
Tablo 2 ve Grafik 1’den; ülkemizde trafik kazalarının hızlı arttığı görülüyor.
1980’de 36.914 olan kaza sayısı 1999’da 438.338 adede çıkmıştır. Ülkemizde
trafik kazalarının ortalama yıllık artış hızını bulmak için 1989-1999 dönemi
için aşağıdaki yarı logaritmik model tahmin edilmiştir.
|
|
|
|
|
|
|
|
Y=Trafik Kazası,
t= Yıl
Bu modelden
ilgili 11 yıllık dönemde trafik kazalarının ortalama yıllık gelişme hızı
yaklaşık %17 bulunmuştur. (r=(Antilog
=(0.169*100)=16.9
Ülkemizde karayolları trafik kazalarının bu kadar hızlı artmasının en önemli nedeni, her yıl 500 bin dolayında yeni aracın trafiğe girmesi ve karayollarının bu yükü kaldıramamasıdır. Gerçekten de ülkemizde 1980-1999 dönemi motorlu araç sayıları şöyle gelişmiştir.
TABLO 3: YILLAR İTİBARİYLE MOTORLU ARAÇ SAYILARI VE ARTIŞI
|
YILLAR |
MOTORLU ARAÇ SAYISI |
MOTORLU ARAÇ ARTIŞI (Bir Önceki Yıla Göre) |
|
1980 |
1.648.019 |
110.574 |
|
1981 |
1.785.758 |
101.739 |
|
1982 |
1.887.878 |
102.120 |
|
1983 |
2.018.608 |
130.730 |
|
1984 |
2.186.515 |
167.907 |
|
1985 |
2.375.141 |
188.626 |
|
1986 |
2.653.715 |
278.574 |
|
1987 |
2.987.215 |
33.500 |
|
1988 |
3.313.005 |
325.790 |
|
1989 |
3.655.090 |
342.085 |
|
1990 |
4.091.888 |
436.798 |
|
1991 |
4.487.259 |
395.371 |
|
1992 |
5.055.968 |
568.709 |
|
1993 |
5.799.718 |
743.750 |
|
1994 |
6.228.016 |
428.298 |
|
1995 |
6.635.938 |
407.922 |
|
1996 |
7.109.926 |
473.988 |
|
1997 |
7.776.394 |
666.468 |
|
1998 |
8.359.636 |
583.242 |
|
1999 |
8.837.403 |
477.768 |
Kaynak:
İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü, (Haziran 2000), s. 5.
Karayollarında
1999’daki 438 bin’den fazla kaza, 4596 ölü ve 109.899 yaralıya mukabil; aynı
yılda hava deniz ve demiryollarında sadece toplam 932 kaza ve 261 ölü vardır
(İçişleri Bak., Haz. 2000, s. 2).
Ülkemizde
1999 yılında meydana gelen trafik kazalarının yaklaşık yüzde 25’i uykusuz,
yorgun, hasta ve alkollü araç kullanmaktan ileri gelmektedir (İçişleri Bak.,
Haz. 2000, s. 14).
Ülkemizde
meydana gelen kazalarda, araç (taşıt) sayısı ve yolcu sayılarındaki artışların
önemli etkenler olduğu kabul edilebilir. Buna göre kaza sayısı (Y) ile araç
sayısı (X) arasında n=11 yıllık 1989-1999 dönemi için aşağıdaki EKKY doğrusal
regresyon tahminleri yapılmıştır.
Y=
Kaza Sayısı (Adet) (Tablo 2’den)
X=Araç
Sayısı (Adet) (Tablo 3’den)
Olmak
üzere;
|
Y= -180608.1
+ 0.0713 X , R2=0.9776 |
|
s(bi) (23017.19) (0.0035) , |
|
t(hes) (-7.84) (19.847) , s=19828.31 |
|
DW=
0.9824 |
|
Model 2 n=11 |
Bu
modele göre, ilgili dönemde araç sayısındaki 100 birim artışın kaza sayısını ortalama
7 birim artırdığı görülmektedir. Model 2 güvenilir bir modeldir.
4. ÜLKELERİN TRAFİK KAZASI
VERİLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI
Aşağıdaki
Tablo 4‘de bazı ülkelerin kaza sayısı verileri Türkiye ile
karşılaştırılmaktadır. Tablo 4’e göre, 1999 yılında ölümlü ve yaralı olan kaza
sayısının nüfusa oranı bakımından Türkiye ilgili ülkeler içinde binde 1 ile son
sırayı almaktadır. Ancak 100 bin araca düşen ölü sayısı bakımından 2.inci
sırada yer alırken, 100 bin nüfusa düşen ölü sayısı bakımından son sırada bulunuyoruz.
TABLO 4: ÇEŞİTLİ ÜLKELERİN TRAFİK KAZASI VERİLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI (1999)
|
Ülkeler |
Kaza Sayısı (Ölümlü
+Yaralamalı) |
Ölü Sayısı |
Yaralı Sayısı |
Araç Sayısı |
Nüfus Miktarı |
|
ALMANYA |
395.689 |
7.772 |
521.127 |
50.609.000 |
82.037.000 |
|
ÇEK CUMH. |
26.918 |
1.455 |
34.710 |
4.716.000 |
10.290.000 |
|
FİNLANDİYA |
6.997 |
431 |
9.052 |
2.402.000 |
5.160.000 |
|
İSPANYA |
97.811 |
5.738 |
142.894 |
22.411.000 |
39.394.000 |
|
İSVEÇ |
15.834 |
580 |
21.964 |
4607.000 |
8.854.000 |
|
İSVİÇRE |
23.434 |
583 |
29.527 |
4.470.000 |
7.123.000 |
|
JAPONYA |
850.363 |
10.372 |
1.049.031 |
77.810.000 |
126.686.000 |
|
KORE |
275.938 |
10.756 |
402.967 |
13.083.000 |
46.430.000 |
|
LÜKSEMBURG |
1.062 |
58 |
1.507 |
305.000 |
429.000 |
|
MACARİSTAN |
18.923 |
1.306 |
24.670 |
2.706.000 |
10.092.000 |
|
TÜRKİYE |
63.515 |
4.596 |
109.899 |
8.837.403 |
64.385.000 |
|
YENİ ZELANDA |
8.444. |
509 |
11.999 |
2.426.000 |
3.806.000 |
Kaynak: (IRTAD) International Road Traffic and Accident Database, İçişleri Bakanlığı Em. Gen. Müd., (Haz. 2000), s. 393.
Not: 1999 Türkiye Nüfus sayısı, T.C. Başbakanlık DİE’nin hazırlamış olduğu Türkiye İstatistik Yıllığı 1999 tahmini ortalaması olarak kabul edilmiştir. Ayrıca Türkiye toplam trafik kazası sayısı 1999’da 438.338 adet olup, bunun 63.515’i ölümlü + yaralı olduğu anlaşılmaktadır.
SONUÇ
Araştırmamız,
ülkemizde araç ve yolcu sayısı arttıkça, trafik kazalarının da arttığını
göstermiştir. Ülkemizde 1980 yılında 36.914 kazada 4.199 kişi ölüp, 24.608 kişi
yaralanırken; 1999’da 438.338 kazada 4.596 kişi ölmüş, 109.899 kişi
yaralanmıştır. Bu kaza sayısındaki yaklaşık 12 kat artışa paralel olarak maddi
hasar 1980’de 27 milyon dolar iken, 1999’da 261 milyon dolara çıkmıştır. 1999 yılındaki bu 261 milyon dolarlık hasar
ile 5 milyon kişi asgari ücretle bir yıl süreyle çalıştırılabilirdi. Ülkemizde
son 20 yılda trafik kazalarının neden olduğu maddi hasar toplamı 2,3 milyar
doları bulmuştur.
1989-1999
dönemi için yapılan istatistik zaman serisi analizi sonuçlarına göre, son 11
yılda trafik kazaları yılda ortalama yüzde 17 oranında artış göstermiştir.
Ayrıca kaza sayısı ile araç sayısı arasındaki regresyon modeli tahminine göre,
ülkemizde son 11 yılda araç sayısındaki 100 birimlik artışın kaza sayısını
ortalama 7 birim arttırdığı görülmüştür.
Ülkemiz
karayolu trafik kazalarında en önemli etkenlerin yolların yetersizliği, araç
sayısında hızlı artış ile uykusuz, yorgun, alkollü araç kullanmak olduğu ortaya
çıkmıştır. Ayrıca demiryolu daha güvenilir olduğundan, demiryollarına ağırlık
verilerek, Batı’daki gibi yüksek hızlı
tren hatları yapılarak, yolcu taşımacılığının demiryollarına kaydırılması
gerekmektedir. Bu konuda işin uzman ve uygulayıcıları şunu demektedir:
(İçişleri Bak., Em. Gen. Md. Haz. 2000, s. 2). “Gelişmiş ve trafik güvenliğini
sağlamış ülkelerde, karayolu, demiryolu, denizyolu ve havayolu ulaşım
sistemleri BİRLİKTE VE BİRBİRLERİNİ TAMAMLAYICI ŞEKİLDE kullanılmaktadır. Kombine taşımacılık adı verilen bu sistem
daha ekonomik, güvenli ve hızlıdır. Ülkemizde demiryolları ve demiryollarına
gereken önem verilmemektedir. Oysa
mevcut demiryolu ağı ve işletmeciliği, otoyol veya bölünmüş yol yapımından daha
az maliyetle ve daha kısa sürede iyileştirilebilir. Denizyolları
geliştirilebilir. Trafik kazalarının en önemli nedeni, yük ve yolcu
taşımacılığında, karayoluna ağırlık verilmesidir. Halbuki araştırmalar,
karayolunun demiryoluna göre 18 kat daha tehlikeli olduğunu göstermiştir: 1999
yılında havayolu, denizyolu ve demiryollarında toplam 932 kaza ve 261 ölü
olurken; karayollarında 438.338 kaza ve 4596 ölü olmuştur. Ayrıca,
karayollarında bölünmüş yol ve otoyolumuz yetersizdir.”
KAYNAKLAR
BİR, Ali Atıf, (1994), Trafik
Güvenliği ve İletişim Kampanyaları, Anadolu Ün., A.Ö.F. Yay., Eskişehir.
GÜVEN, Sami, (1982), Türkiye’de Ulaşım Sistemi ve Karayolu
Ulaştırma Kooperatifleri, Türkiye Orta
Doğu ve Amme İdaresi Enstitüsü, Sevinç Matbaası, Ankara.
T.C. İÇİŞLERİ BAKANLIĞI EM. GN. MD., (Haz. 2000), Trafik İstatistik Yıllığı, 1999,
Ankara.
KARLUK, S. Rıdvan, (1996) Türkiye Ekonomisi, Beta yay., İstanbul.
T.C. BAŞBAKANLIK D.P.T., (1995), VI. Beş Yıllık Kalkınma
Planı ÖİK Raporu, Demiryolu Ulaştırması,
Ankara.
T.C. BAŞBAKANLIK D.P.T., (1995),Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996-2000), Ankara.
T.C. BAŞBAKANLIK DİE, (1995), Karayolları Trafik Kaza İstatistikleri.
T.C. BAŞBAKANLIK DİE, (1996), Türkiye İstatistik Yıllığı
T.C. BAŞBAKANLIK DİE., (1996),Ulaştırma İstatistikleri Özeti.
T.C. İÇİŞLERİ BAKANLIĞI EM. GN. MD. (1996), Trafik Kazaları İstatistik Yıllığı.
T.C. İÇİŞLERİ BAKANLIĞI EM. GN. MD. (1996), Trafik İstatistik Yıllığı.
T.C. BAŞBAKANLIK DİE, (1997), Türkiye İstatistik Yıllığı
TÜRKİYE ŞOFÖRLER VE OTM. FEDERASYONU, (2001), Trafik Dergisi, Yıl 37, Sayı 554.
ZAMAN GAZETESİ, 14 Ocak 2001.